गुसई माडी माता मंदिर

पदमडोंगरी, ता. व्यारा, जि. तापी

गुसई माडी माता, ज्यांना त्रेतायुगात ‘गुस’ आणि ‘घुस’ नावाच्या दोन राक्षसांचा वध करण्यासाठी अवतरलेल्या जगदंबेचा अवतार मानले जाते, त्यांची आदिवासी समुदायाद्वारे कुलदेवता म्हणून पूजा केली जाते. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, त्यांच्या आशीर्वादाने पशुधनात वाढ होते. मूळतः त्यांचे स्थान सातपुडा पर्वत रांगेतील पदमडोंगरी गावातील एका टेकडीवर होते. आख्यायिकेनुसार, एका गर्भवती भक्ताच्या विनंतीवरून देवी टेकडीवरून खाली उतरली. आज या ठिकाणी एक सुंदर मंदिर उभे आहे.

भाविकांची अशी ठाम श्रद्धा आहे की, हे मंदिर आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत जागृत असून ते पशुधनाची समृद्धी वाढवते. त्यामुळे केवळ आदिवासीच नव्हे, तर गुजरातमधील विविध भागांतील भाविकही त्यांची पूजा करतात. पौराणिक कथेनुसार, त्रेतायुगात पदमावती नावाची एक नगरी होती, जिथे राणी पदमावती राज्य करत होती. शहराच्या सभोवतालच्या जंगलात ‘गुस’ आणि ‘घुस’ नावाचे राक्षस राहत होते, जे नागरिकांना त्रास देत असत. या त्रासातून मुक्त होण्यासाठी लोकांनी जगदंबेची उपासना सुरू केली. त्यानंतर, जगदंबेने प्रकट होऊन आपल्या त्रिशूळाने या राक्षसांचा वध केला. या घटनेनंतर, गावकऱ्यांनी त्यांना तिथेच कायमस्वरूपी राहण्याची विनंती केली, जी त्यांनी मान्य केली आणि त्या कालकाकर पर्वताच्या दक्षिणेस असलेल्या पदमडोंगरी नावाच्या टेकडीवर स्थायिक झाल्या.

गुस आणि घुस या राक्षसांचा वध केल्यानंतर देवी ‘गुसई माडी माता’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. परिसरातील आदिवासी समाजाने त्यांची कुलदेवता म्हणून पूजा करण्यास सुरुवात केली. नंतर, टेकडीच्या पायथ्याशी मंदिर बांधण्यात आले. मंदिराच्या उत्पत्तीशी एक आख्यायिका जोडलेली आहे. देवीची निस्सीम भक्त असलेली एक निपुत्रिक स्त्री नियमितपणे अपत्यासाठी प्रार्थना करत असे. तिच्या भक्तीमुळे ती लवकरच गर्भवती झाली, परंतु सात-आठ महिन्यांच्या गरोदरपणात तिला टेकडीवर चढणे कठीण झाले. टेकडीच्या पायथ्याशी उभे राहून तिने देवीला तिथूनच तिची पूजा स्वीकारण्याची प्रार्थना केली. त्या रात्री देवीने तिला स्वप्नात दर्शन दिले आणि सांगितले की, आता तिला टेकडीवर चढण्याची गरज नाही, देवी स्वतःच खाली येईल. दुसऱ्या दिवशी, टेकडीवरून एक मोठा दगड खाली त्या ठिकाणी आला. भाविकांनी या दगडाची पूजा करण्यास सुरुवात केली आणि कालांतराने त्याभोवती एक छोटे मंदिर बांधले. अलीकडील नूतनीकरणामुळे मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

घनदाट जंगलात उंच जमिनीवर वसलेल्या या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रवेशद्वारातून पक्का रस्ता आहे. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना झाडे असून जवळच एक बाग आहे. मंदिराचे प्रशस्त अंगण फरसबंदीचे आहे. नवरात्रीच्या काळात अंगणात विशेष विधी केले जातात. मुख्य मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना उतरत्या छताची दोन छोटी मंदिरे आहेत. डाव्या बाजूच्या मंदिरात हनुमानाची पाषाण मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूच्या मंदिरात गणपतीची मूर्ती आहे.

गुसई माता मंदिर आधुनिक वास्तुकलेत बांधलेले असून त्यात सभा मंडप आणि गर्भगृह आहे. गर्भगृहाचे छत पिरॅमिड आकाराचे असून त्यावर लहान मंदिरे, कळस आणि घुमटाकार आमलक आहे. सभा मंडपाला उतरते छत, सजावटीचे कमानी आणि कोरीव खांब आहेत. गर्भगृहाच्या समोर देवीचे वाहन असलेला संगमरवरी सिंह आहे आणि दानपेटीजवळ देवीची धातूची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या भिंती काळ्या संगमरवरी असून त्यावर कमळावर विराजमान असलेल्या सूर्य आणि लक्ष्मीच्या सोन्याच्या प्रतिमा आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वर दुर्गा देवीची मूर्ती आहे. गर्भगृहात देवीचे प्रतीक असलेला एक महत्त्वाचा दगड कापडाने वेढलेला असून त्यासोबत त्रिशूळ आहे.

देवीचे मूळ पूजास्थान मंदिराच्या मागे असलेल्या टेकडीवर आहे, जिथे भाविक पायऱ्यांनी जाऊ शकतात. गुजरातमधील विविध भाविक या जागृत देवीच्या आशीर्वादासाठी येथे येतात, विशेषतः नवरात्रीच्या काळात येथे अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

शरभंगेश्वर महादेव मंदिर
गुसई माडी माता मंदिरापासून एक किलोमीटर अंतरावर असलेले प्राचीन शरभंगेश्वर महादेव मंदिर एका पौराणिक कथेने जोडलेले आहे. शरभंग ऋषींनी जवळच तपश्चर्या केली होती, त्यांना शापामुळे कुष्ठरोग झाला होता. आपल्या १४ वर्षांच्या वनवासात श्री राम, लक्ष्मण आणि सीता येथे आले होते. आपला आजार लपवण्यासाठी शरभंग ऋषींनी आपल्या आध्यात्मिक शक्तीचा वापर केला होता. मात्र, श्री रामांनी त्यांना त्यांची खरी स्थिती प्रकट करण्यास सांगितले. तसे केल्यावर, श्री रामांनी जमिनीवर बाण मारला, ज्यामुळे गरम पाण्याचा झरा निर्माण झाला आणि एक कुंड तयार झाले, जिथे स्नान करून शरभंग ऋषी रोगमुक्त झाले. त्यानंतर शरभंग ऋषींनी या ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना केली.

मंदिराच्या विस्तीर्ण संकुलात प्रवेशद्वारावर एक छोटे महाकाल मंदिर आहे. मुख्य मंदिरात एक मोठा होमकुंड असून त्यात मुख मंडप आणि तीन गर्भगृहे आहेत, ज्यांच्या शिखरांवर घुमटाकार कळस आहेत. मुख्य गर्भगृहाच्या समोर संगमरवरी नंदीची मूर्ती असून पुढे काळ्या पाषाणाचा छोटा कासव आहे. शिवलिंगाभोवती संगमरवरी फरशी असून त्यावर सर्पाची मूर्ती आणि चांदीच्या छत्रीसह पितळी कलश आहे. गर्भगृहाच्या मागे पार्वती आणि गणेशाच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत, तर डाव्या आणि उजव्या गर्भगृहात अनुक्रमे मणीभद्र आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. दर सोमवारी अनेक भाविक येथे येतात आणि महाशिवरात्री मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • व्यारा शहरापासून काही किलोमीटर अंतरावर स्थित
  • तापी जिल्ह्यातील विविध शहरांतून राज्य परिवहन सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचता येते
  • जवळ राहण्याची किंवा खाण्यापिण्याची सोय नाही
Back To Home