गुप्त गोदावरी तीर्थ

सरसाड, तालुका झगडिया, जिल्हा भरूच

अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे की, मूळ गोदावरी ही साक्षात गंगाच आहे. पौराणिक कथेनुसार, गोहत्येच्या पापाचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी गौतम ऋषींनी गंगेला महाराष्ट्रातील त्र्यंबकेश्वर येथे आणले. ती पवित्र धारा गोदावरी म्हणून पूजनीय झाली. लोकश्रुतीनुसार, ही गोदावरी देशात दोन विशिष्ट ठिकाणी ‘गुप्त’ स्वरूपात वाहते. यातील एक ठिकाण मध्य प्रदेशातील चित्रकूटजवळील विंध्य पर्वताच्या पन्ना रांगेत आहे, तर दुसरे ठिकाण झगडिया तालुक्यातील सरसाड येथे आहे. हे पवित्र तीर्थ नर्मदा परिक्रमेच्या मार्गावर स्थित आहे. येथे गुप्त गोदावरी आणि त्र्यंबकेश्वर महादेवाच्या मंदिरासोबतच सिद्धेश्वर महादेवाचे मंदिरही आहे.

गुप्त गोदावरी तीर्थाशी संबंधित स्थानिक कथा राजा सिद्धराज जयसिंह (इ.स. १०९४–११४३) यांच्याशी जोडलेली आहे. सिद्धराज जयसिंह हा अणहिलवाड पाटणचा राजा कर्णसिंह यांचा पुत्र आणि चालुक्य सम्राट होता, ज्याने कर्णावती (आजचे अहमदाबाद) शहर वसवले होते. येथील पवित्र कथेनुसार, एकदा राजा सिद्धराज जयसिंह याला संपूर्ण शरीरावर कुष्ठरोग झाला. त्याने अनेक उपाय केले आणि अनेक ऋषी-मुनींचा सल्ला घेतला, परंतु कशाचाही उपयोग झाला नाही. शेवटी, एका महात्म्याने त्याला सल्ला दिला, “तू तुझ्या कुटुंबासह नाशिकजवळील त्र्यंबकेश्वरच्या पवित्र क्षेत्री जा. गोदावरी नदीच्या पाण्यात स्नान केल्यास तुझा आजार बरा होईल.” या सल्ल्यानुसार, राजा आपल्या राणीसह, मंत्र्यांसह आणि हत्ती-घोड्यांच्या मोठ्या ताफ्यासह त्र्यंबकेश्वरला निघाला. मात्र, सरसाड येथे पोहोचल्यावर त्याची प्रकृती खालावली. त्याने राणीला सांगितले, “तू त्र्यंबकेश्वरला जा, गोदावरीत स्नान कर आणि माझ्या कल्याणासाठी प्रार्थना कर. जर तुझ्या परतीपर्यंत मी जिवंत राहिलो, तर मी तुझ्यासोबत घरी येईन.” त्याच्या इच्छेनुसार राणी त्र्यंबकेश्वरला गेली. दरम्यान, राजा इथेच राहून गोदावरीचे ध्यान आणि श्रद्धापूर्वक पूजन करू लागला.

त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन, एका रात्री गोदावरीने त्याला दिव्य दर्शन दिले आणि आशीर्वाद दिला, “मी येथे गुप्त रूपात वास करते. जर तू सात दिवस माझ्या पाण्यात स्नान केलेस, तर तुझा आजार पूर्णपणे बरा होईल.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजाने हे दर्शन आपल्या मंत्र्यांना सांगितले, ज्यांनी लगेच त्या पवित्र जलाचा शोध सुरू केला. त्यांना आजूबाजूच्या झुडपांमधून वाहणारी एक छोटी जलधारा सापडली. राजाने त्या धारेत स्नान केले आणि सात दिवसांच्या विधीवत स्नान केल्यानंतर त्याचा कुष्ठरोग पूर्णपणे नाहीसा झाला.

आजार बरा होऊनही, राजाच्या मनात शंका होती की हे पाणी खरोखर गोदावरीचेच आहे का. त्याची शंका दूर करण्यासाठी नदी मातेने एक चमत्कार केला. राणी त्र्यंबकेश्वरमध्ये गोदावरीत स्नान करत असताना, तिचे सोन्याचे कर्णकुंडले पाण्यात पडले. प्रवाहाबरोबर वाहून ते दागिने सरसाड येथील याच ठिकाणी आले आणि राजाच्या हातात पडले. तो अलंकार ओळखून राजाने त्या धारेला साक्षात माता गोदावरीचे स्वरूप मानले आणि हे ठिकाण आतापासून ‘गुप्त गोदावरी धाम’ म्हणून ओळखले जाईल, अशी घोषणा केली. ज्या ठिकाणी पाणी बाहेर येत होते, तिथे त्याने गोमुख आणि व्याघ्रमुख बसवले. असे म्हटले जाते की, राजाने या पवित्र स्थळी त्र्यंबकेश्वर महादेव मंदिरही बांधले. त्याच्या जवळच त्याने आणखी एक शिवलिंग प्रतिष्ठित केले, जे त्याच्या सन्मानार्थ सिद्धेश्वर महादेव म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

सरसाड हे झगडियापासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर असलेले एक छोटेसे गाव आहे. गावापासून थोड्या अंतरावर, एका लहान टेकडीच्या पायथ्याशी हे गुप्त गोदावरी तीर्थ आहे आणि जवळच त्र्यंबकेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. आधुनिक शैलीत बांधलेले हे साधे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर स्थित आहे. चार पायऱ्या चढून गेल्यावर चारी बाजूंनी कठड्याने वेढलेले अंगण लागते. समोर एका लहान चबुतऱ्यावर नंदीची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि त्याच्या समोर कासव आहे. गर्भगृह अर्ध-खुले असून त्याचे खांब आणि खालचे कठडे टाइल्सने मढवलेले आहेत. गर्भगृह बाहेरील अंगणापेक्षा थोडे खाली आहे. त्र्यंबकेश्वरप्रमाणेच, येथेही ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक असलेली तीन शिवलिंगे नागाच्या फण्याखाली स्थापित आहेत. त्यांच्या शेजारी आणखी एक शिवलिंग आहे, ज्यावर चांदीचे छोटे छत्र आहे. गर्भगृहाच्या वर दक्षिणेकडील गोपुरम शैलीचा प्रभाव असलेले शिखर आहे, ज्याचा वरचा भाग उलथलेल्या कलशासारखा असून त्यावर आमलक आणि कलश आहे. मंदिराच्या उजव्या बाजूला, टेकडीच्या पायथ्याशी दोन लहान कुंड आहेत. टेकडीच्या भिंतीवर दगडी गोमुख आणि व्याघ्रमुख बसवलेले आहेत, ज्यातून वाहणारे पाणी भाविक गुप्त गोदावरी मानतात. गोदावरी मातेचे मुख्य मंदिर जवळच आहे.

काही अंतरावर, शेतात सिद्धेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, ज्याचा अलीकडच्या काळात जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. त्याच्या समोर पत्र्याचे मोठे छत आहे. वास्तुकलेच्या दृष्टीने, मंदिरात सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह असून ते आधुनिक शैलीत बांधलेले आहे. गर्भगृहावर घुमटाकार शिखर आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवर बारा ज्योतिर्लिंगांची चित्रे प्रदर्शित केलेली आहेत. सभामंडपात, गर्भगृहाच्या समोर, एका उंच चबुतऱ्यावर नंदी विराजमान आहे, आणि त्याच्या समोर कासव आहे. अंतराळात गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. काही पायऱ्या उतरून गर्भगृहात जाता येते, जिथे जमिनीवर सिद्धेश्वर महादेवाचे शिवलिंग आहे, जे एका लहान संगमरवरी कठड्याने वेढलेले आहे. शिवलिंगाच्या वर नागाने आपला फणा पसरला आहे. जवळच आणखी एक लहान शिवलिंग आहे आणि मागील देवळात पार्वतीची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या एका खोलीत परिक्रमावासियांसाठी (नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी) निवास आणि भोजनाची व्यवस्था केली आहे. अनेक वर्षांपासून पुजारी विक्रमसिंह हे या भाविकांची प्रेमाने सेवा करत आहेत आणि त्र्यंबकेश्वर मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याबद्दल ते स्मरणात आहेत.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • झगडियापासून २० किमी आणि भरूचपासून ४२ किमी अंतरावर स्थित.
  • झगडिया ते सरसाडपर्यंत राज्य परिवहन बसची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या आवारात पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सुविधा उपलब्ध नाही.
Back To Home