गोपाळ मंदिर

जुना राजवाडा जवळ, इंदूर शहर, जिल्हा इंदूर

होळकरांच्या राजवटीत स्थापन झालेल्या मंदिरांपैकी गोपाळ मंदिर हे सर्वात महत्त्वपूर्ण मंदिरांपैकी एक मानले जाते. राधा आणि कृष्णाला समर्पित असलेले हे मंदिर केवळ भाविकांसाठी गाढ भक्तीचे ठिकाण नाही, तर ऐतिहासिक इंदूर शहराला भेट देणाऱ्या पर्यटकांसाठीही एक मोठे आकर्षण आहे. सुमारे १९० वर्षांचा इतिहास असलेले हे मंदिर मराठा वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. सुप्रसिद्ध अहिल्याबाई होळकर यांच्यानंतर कुशल प्रशासक म्हणून इतिहासात स्मरणात असलेल्या केसरबाई, ज्यांना कृष्णाबाई होळकर म्हणूनही ओळखले जाते, त्या स्वभावाने अत्यंत धार्मिक होत्या. त्यांनीच या भव्य मंदिराची स्थापना केली.

या मंदिराचा आणि खुद्द इंदूर शहराचा इतिहास होळकर राजघराण्याशी घट्ट जोडलेला आहे. एकेकाळी इंद्रापूर म्हणून ओळखले जाणारे एक छोटेसे गाव, इंदूर हे त्या काळात मुघल काळात कंबेल महालाचा भाग होते. अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला, मराठा सैन्याच्या उत्तर मोहिमांदरम्यान, त्यांचे तळ अनेकदा या गावात असायचे, ज्यामुळे त्याचा विकास झाला. त्याचे लष्करी महत्त्व ओळखून, पेशव्यांचे सेनापती मल्हारराव होळकर यांनी येथे आपला तळ उभारला. त्यानंतर या गावाला मल्हारनगरी असे नाव देण्यात आले. पुढे, मल्हाररावांच्या सून, पूजनीय अहिल्याबाई होळकर यांनी इंदूरला जिल्हा मुख्यालयाचा दर्जा दिला.

अहिल्याबाईंनंतर, त्यांचे सेनापती तुकोजीराव होळकर यांनी राज्याची धुरा सांभाळली. त्यानंतरच्या अस्थिर काळात, यशवंतराव होळकर (पहिले) यांनी होळकर राज्याचे रक्षण आणि जतन केले, ज्यांना मराठा युगातील शेवटचे ‘स्वातंत्र्यवीर’ म्हणून स्मरणात ठेवले जाते आणि अनेकदा त्यांना दुसरे शिवाजी म्हणून सन्मानित केले जाते. कृष्णाबाई होळकर, ज्यांना केसरबाई म्हणूनही ओळखले जाते, त्या त्यांच्या पत्नी होत्या. त्या भगवान श्रीकृष्णाच्या निस्सीम भक्त होत्या. यशवंतरावांच्या निधनानंतर, त्यांचा मुलगा मल्हारराव होळकर दुसरे गादीवर बसले. ते अल्पवयीन असल्याने, राज्याचा कारभार कृष्णाबाईंच्या हाती आला, ज्यांनी राज्याचे कामकाज पाहिले. याच काळात, १८३३ मध्ये त्यांनी आपल्या आराध्य दैवताच्या सन्मानार्थ हे मंदिर बांधले. 

त्या काळी, बांधकामाचा खर्च सुमारे ८०,००० रुपये होता. असे म्हटले जाते की, मंदिर पूर्ण झाल्यावर त्याची मजबुती तपासण्यासाठी हत्तींना छतावर नेऊन त्यांना तिथे बराच वेळ चालवले गेले. हत्तींना चढता यावे यासाठी छतापर्यंत मातीचा रॅम्प तयार करण्यात आला होता. या कठोर चाचणीनंतरच मंदिर भाविकांसाठी खुले करण्यात आले. अलीकडच्या काळात, इंदूर स्मार्ट सिटी प्रकल्पांतर्गत, २०२२ मध्ये मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आले, ज्यासाठी सुमारे २० कोटी रुपये खर्च झाले. त्याचे प्राचीन अस्सलपण जपण्यासाठी मोठी काळजी घेण्यात आली. छप्पर आणि भिंतींची दुरुस्ती चुना, विटांची भुकटी, गूळ आणि मेथी दाण्यांच्या मिश्रणाचा वापर करून करण्यात आली; तर मंदिराच्या लाकडी खांबांवरील गुंतागुंतीच्या कोरीव कामासाठी राजस्थान, पंजाब आणि सहारनपूरचे कारागीर बोलावले गेले होते. नूतनीकरण पूर्ण होण्यासाठी पाच वर्षे लागली.

जुन्या राजवाड्या जवळ सुमारे एक एकर परिसरात पसरलेले हे मंदिर पुन्हा आपल्या वैभवात परतले आहे. याचे दर्शनी भाग एका भव्य तीन मजली पेशवे वाड्यासारखा दिसतो. दगडी पायऱ्या असलेला लाकडी दरवाजा मंदिराच्या अंगणात नेतो. प्रवेशद्वाराच्या समोर तीन मजली इमारत आहे, तर इतर तीन बाजूंना दोन मजली वास्तू आहेत. गुळगुळीत चौकोनी खांब असलेले सागवानी खांब, त्यांच्यामध्ये शोभिवंत कमानी. कोरीव लाकडी रेलिंग, लाकडी खिडक्या आणि दगडी फरसबंदीचे कॉरिडॉर हे सर्व त्याच्या भव्यतेत भर घालतात. प्रशस्त मध्यवर्ती अंगणात गोपाळ मंदिर उभे आहे.

पूर्णपणे दगडात मराठा वास्तुकलेत बांधलेले हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर वसलेले आहे. याची रचना एका प्रशस्त आणि खुल्या सभा मंडपाची, अंतराळाची आणि गर्भगृहाची आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती साध्या आहेत, ज्यावर नागरी वास्तुकलेचा प्रभाव असलेल्या उरुशृंग शैलीतील उंच शिखर आहे. मंदिरात चार विशिष्ट पंचकोनी पायऱ्यांनी प्रवेश केला जातो. सभा मंडपाच्या आत, कमानींच्या तुळईने जोडलेले अनेक चौकोनी खांब, सपाट दगडी छत आणि दगडी फरसबंदी मोकळेपणा आणि भव्यतेची छाप पाडतात. उप-सभा मंडपात, पुढच्या खांबांजवळ, हत्तींचे संगमरवरी पुतळे आहेत, ज्यांच्यावर विशिष्ट पगडी घातलेले आणि हातात गदा घेतलेले द्वारपाल बसलेले आहेत. या खांबांवर पूजनीय अहिल्याबाई होळकरांची चित्रे टांगलेली आहेत.

अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर भगवान गणेशाची मूर्ती आहे. अंतराळाच्या दर्शनी भिंतीच्या डाव्या बाजूला देवी पद्मावती लक्ष्मीची मूर्ती आहे, जी श्रीमंत वस्त्रे, दागिने आणि मुकुटाने सजलेली आहे, तिच्या डोक्यावर छत्री आणि दोन्ही हातात फुले आहेत. तिच्या पार्श्वभूमीवर खाली पंखे धरलेले सेवक आणि वर हत्ती दर्शविले आहेत. उजव्या बाजूला भगवान विष्णूंची वराह अवतारातील मूर्ती आहे, जी हत्तीवर बसलेली दाखवली आहे. याच्या समोर एक सुंदर कोरीव लाकडी पाळणा आहे ज्यावर बाळ कृष्णाची पितळी मूर्ती विश्रांती घेत आहे. गर्भगृहाला बारीक कापलेल्या दगडापासून बनवलेले शोभिवंत प्रवेशद्वार आहे, ज्यावर द्वारपालांचे कोरीव काम असलेले पाच फांद्यांचे खांब आहेत. आत, सहा लाकडी पायऱ्या असलेल्या उंच चौथऱ्यावर, बारीक सजवलेले सागवानी मंदिर आहे. त्यात राधा आणि कृष्णाच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेल्या, तेजस्वी मुकुटांनी सुशोभित केलेल्या या मूर्ती दिव्यता पसरवतात. कृष्णाला बासरी वाजवणारा बन्सीधर म्हणून दर्शविले आहे; तर राधा एका हाताने आशीर्वाद देत आहे आणि दुसऱ्या हाताने वरदान देत आहे. त्यांच्या चरणाशी पवित्र गाय, गोमातेच्या दोन लहान मूर्ती ठेवल्या आहेत.

होळकर राजघराण्याचे आध्यात्मिक केंद्र असलेले हे मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ७ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते. येथे दररोज अत्यंत भक्तीभावाने धार्मिक विधी पार पडतात: सकाळी ७:३० वाजता मंगला आरती, त्यानंतर ९:३० वाजता बाळभोग आणि श्रृंगार आरती, तसेच १०:३० वाजता सत्संग आणि कथांचे आयोजन केले जाते. सकाळी ११ वाजता राजभोग अर्पण केला जातो, त्यानंतर सायंकाळी ७:३० वाजता संध्या आरती आणि रात्री ८:४५ वाजता शयन आरती होते. येथे साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे कृष्ण जन्माष्टमी, ज्यावेळी संपूर्ण मंदिर फुलांनी सजवले जाते आणि हजारो भाविक मोठ्या उत्साहात सहभागी होतात. या मंदिराचे व्यवस्थापन इंदूर महानगरपालिकेद्वारे पाहिले जाते.

उपयुक्त माहिती – 

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे २ किमी आणि विमानतळापासून सुमारे ६.५ किमी अंतरावर स्थित
  • राज्यातील अनेक शहरांतून इंदूरसाठी नियमित बस आणि रेल्वे सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनाने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • संपर्क : पं. बालमुकुंद पाराशर, पुजारी, मोबाईल: ९९८१२०८८६०
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/Tobak4fQBaswPxb39
Back To Home