गीता भवन,

मनोरमा गंज, इंदूर, जिल्हा इंदूर

भगवान श्रीकृष्ण आणि त्यांनी प्रकट केलेल्या ‘श्रीमद्भगवद्गीता’ या महान ग्रंथाला समर्पित असलेले गीता भवन हे इंदूरमधील धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे एक प्रमुख केंद्र आहे. देशभरात भगवद्गीतेला समर्पित असलेली मंदिरे असली, तरी हे धाम अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. या परिसरामध्ये श्रीकृष्णाच्या मंदिरासोबतच इतर अनेक देवी-देवतांची मंदिरे आहेत. येथे सतत धार्मिक कार्यक्रमांची रेलचेल असते आणि संकुलातील विविध मंदिरांमध्ये दररोज किमान पाच तास प्रवचने, सत्संग आणि तत्सम धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. मंदिराचा व्यवस्थापन ट्रस्ट जनतेसाठी मोठ्या प्रमाणावर आरोग्य सेवाही पुरवतो.

गीता हा हिंदू धर्माचा सर्वमान्य आणि अत्यंत पूज्य ग्रंथ आहे. संस्कृत साहित्यात ‘गीता’ हा शब्द उत्तरपद म्हणून वापरणाऱ्या सुमारे दोनशे ‘गीता’ उपलब्ध आहेत – जसे की शिवगीता, हंसगीता, रामगीता इत्यादी – आणि खुद्द महाभारतात अनुगीता समाविष्ट आहे. तरीही, जेव्हा ‘गीता’ हा शब्द उच्चारला जातो, तेव्हा सर्वात आधी ‘भगवद्गीता’ आठवते. गीतेला उपनिषदाचा दर्जा प्राप्त आहे. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला हा उपदेश केला, अशी श्रद्धा आहे. १८ अध्याय आणि ७०० श्लोक असलेल्या या ग्रंथावरील सर्वात प्राचीन उपलब्ध भाष्य म्हणजे आद्य शंकराचार्यांचे ‘गीता-भाष्य’ होय. शतकानुशतके विद्वानांनी अनेक भाषांमध्ये यावर भाष्ये लिहिली; त्यापैकी १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेली ‘भावार्थदीपिका’ ही अत्यंत प्रसिद्ध आहे, जी ‘ज्ञानेश्वरी’ या नावाने लोकप्रिय आहे. ज्ञानयोग, कर्मयोग आणि भक्तियोगाचा मार्ग दाखवणारी गीता आजही अगणित साधकांना मार्गदर्शन करत आहे.

गीतेचा संदेश समाजात रुजवण्याच्या उद्देशाने इंदूरमध्ये गीता भवन मंदिराची स्थापना करण्यात आली. या मंदिराचा इतिहास सुमारे पाच दशकांचा आहे. १९६७ मध्ये इंदूरमधील संत संमेलनासाठी बाबा बालमुकुंद महाराज येथे आले होते. ज्या जागेवर आज गीता भवन उभे आहे, त्याच जागेवर त्यांनी एका लहानशा झोपडीत धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले. बालमुकुंद महाराजांनी येथेच निवास करण्याचा निर्णय घेतला. १९६८ पासून त्यांनी या ठिकाणी वार्षिक गीता जयंती उत्सव साजरा करण्यास सुरुवात केली. त्या काळात हा उत्सव सलग अकरा दिवस चालायचा. दूरदृष्टी असलेल्या महाराजांनी धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यासाठी एका मोठ्या मंदिराची गरज ओळखली आणि म्हणूनच या भागात मोठी जमीन खरेदी केली. याच जमिनीवर गीता भवन साकारले आणि जवळच लोकांच्या सेवेसाठी एक मोठे रुग्णालय व नर्सिंग होम उभारण्यात आले.

शहराच्या मनोरमा गंज भागातील प्रशस्त परिसरात वसलेल्या गीता भवन मंदिराचे विशाल प्रवेशद्वार दर्शकांचे स्वागत करते. प्रवेशद्वाराच्या छतावर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या मूर्ती बसवण्यात आल्या आहेत, तर कमानीच्या मध्यभागी श्रीगणेशाची प्रतिमा आहे. येथून आत प्रवेश केल्यावर डाव्या बाजूला एक इमारत आहे जिथे देवी-देवतांच्या मूर्ती आणि धार्मिक ग्रंथांचे विक्री केंद्र आहे. अगदी समोर गीता भवन मंदिराची आधुनिक वास्तू उभी आहे. या दुमजली इमारतीच्या वरच्या भागावर श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रसंगांची शिल्पे रेखाटलेली आहेत. मंदिरात एक मोठा सभागृह आहे. आतील भिंतींवर उंचावर विविध देवी-देवतांची तसेच रामायण, महाभारत आणि पुराणातील प्रसंगांची मोठी चित्रे आहेत. समोर संगमरवराचा एक उंच चबुतरा आहे आणि त्यामागे सरस्वती आणि लक्ष्मी या देवींच्या लहान मूर्ती आहेत. मध्यभागी असलेल्या भिंतीवर भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला गीतेचा उपदेश करत असल्याचे भव्य चित्र आहे. या व्यासपीठावर बसून संत आणि कथाकार-प्रवचनकार प्रवचने देतात.

गीता भवनच्या परिसरात देवहुती मातांसह कपिल मुनी, महर्षी दधिची आणि आद्य शंकराचार्य यांसारख्या विविध ऋषी-मुनींच्या मूर्ती बसवण्यात आल्या आहेत. तसेच, या संकुलात लहान-मोठी अनेक मंदिरे आहेत. येथे साईबाबा, वरुणावतार भगवान झुलेलाल, गणेश, ब्रह्मा-विष्णू-महेश, सिद्धेश्वर हनुमान, अष्टभुजा दुर्गादेवी, महालक्ष्मी, श्रीकृष्ण, अन्नपूर्णा माता, कालिका माता, भैरव, अंबा माता, गायत्री माता, सरस्वती माता, संतोषी माता, भगवान शिव-पार्वती, सत्यनारायण आणि श्रीराम-लक्ष्मण-सीता यांच्या संगमरवरी मूर्ती स्थापित आहेत.

पूर्वी येथे दररोज सकाळी ८ ते दुपारी १२ आणि दुपारी २ ते सायंकाळी ६ या वेळेत प्रवचन व कथाकीर्तनाचे कार्यक्रम होत असत. आजकाल दररोज सकाळी ९ ते १० आणि सायंकाळी ५ ते ६ या वेळेत प्रवचन व सत्संग आयोजित केले जातात, ज्यामध्ये देशभरातील संत आणि कथाकार सहभागी होतात. दरवर्षी मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशीपासून – ज्याला मोक्षदा एकादशी म्हणून ओळखले जाते – एक आठवडा चालणारा भव्य गीता जयंती उत्सव आयोजित केला जातो. याशिवाय, महाशिवरात्री, रामनवमी, हनुमान जयंती, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, राधाष्टमी, शारदीय नवरात्र, दिवाळी पूजन आणि दिवाळीतील अन्नकूट हे सण हजारो भाविकांच्या उपस्थितीत मंदिरात साजरे केले जातात. प्रत्येक एकादशीला विष्णु सहस्रनाम अभिषेक आणि पूजा केली जाते. दर सोमवारी शिवपूजन व रुद्राभिषेक; मंगळवारी हनुमान अभिषेक व हनुमान चालीसा पठण आणि बुधवारी गणेशपूजन केले जाते. प्रत्येक पौर्णिमेला भव्य सत्यनारायण पूजा आयोजित केली जाते.

गीता भवनच्या अंगणात एक आयुर्वेदिक औषधालय आहे. तसेच, येथे एक योग केंद्र चालवले जाते, जे सकाळी ६:३० ते ७:३० या वेळेत सर्वांसाठी आणि सायंकाळी ४:०० ते ५:०० या वेळेत केवळ महिलांसाठी उघडे असते. जवळच मंदिर ट्रस्टतर्फे चालवले जाणारे शंभर खाटांचे अद्ययावत रुग्णालय आहे. येथे गरीब आणि गरजू रुग्णांवर अत्यंत अल्प दरात उपचार केले जातात तसेच रुग्णांना मोफत नाश्ता आणि दोन वेळचे जेवण दिले जाते. रुग्णांच्या नातेवाईकांसाठी एक धर्मशाळा बांधण्यात आली असून, तिथे माफक दरात राहण्याची सोय केली जाते.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बसस्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ३ किमी
  • इंदूर विमानतळापासून सुमारे १० किमी
  • इंदूरच्या अनेक भागांतून सिटी बस, रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसर क्षेत्रात निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क: रामविलास राठी, सरचिटणीस, मो. 9302799663
Back To Home