गायमुख हनुमान

बाळापूर, ता. नागभीड, जि. चंद्रपूर

महाराष्ट्रात जवळपास प्रत्येक गावात हनुमानाचे मंदिर अथवा अन्य देवतांच्या मंदिरात हनुमानाची मूर्ती असते. हनुमान, मारुती, अंजनीसूत, पवनपुत्र, महाबली, संकटमोचन अशी या देवाची अनेक नावे आहेत; परंतु नागभीड तालुक्यातसात बहिणींचा डोंगरया प्रसिद्ध पर्यटन स्थळापासून काही अंतरावर असलेले बाळापूर येथील हनुमान मंदिर हेगायमुख हनुमानम्हणून प्रसिद्ध आहे. हे स्थान जागृत असून नागभीड तालुक्याचे ते ग्रामदैवत मानले जाते. हा गायमुख हनुमान नवसाला पावतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

या देवस्थानाला गायमुख हनुमान हे नाव पडण्यामागचे कारण असे की येथे एक कुंड आहे. या कुंडाच्या वरील भागात असलेल्या गायमुखातून बाराही महिने पाणी वाहत असते. कितीही कडक उन्हाळा असला तरी हा झरा निरंतर सुरूच असतो. या कुंडाजवळ असलेले स्थान म्हणून या मंदिरालागायमुख हनुमानअसे नाव पडले. चंद्रपूरमधील अनेक भाविकांचे हे श्रद्धास्थान असून येथे येणाऱ्या भाविकांच्या पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे महाराष्ट्र सरकारनेही या मंदिराला तीर्थक्षेत्राचादर्जा देऊन या परिसराच्या विकासात हातभार लावला आहे.

मंदिराची आख्यायिका अशी की नागपूर येथील माधवराव मोखारे हे हनुमानाचे निस्सीम भक्त होते. एकदा त्यांना हनुमानाने स्वप्नदृष्टांत देऊन बाळापूर येथील जंगलात पिंपळाच्या झाडाखाली मी आहे, तेथे माझे मंदिर बांध, असे सांगितले. या दृष्टांतानुसार मोखारे यांनी या परिसरात शोध घेतला असता घनदाट जंगलातील एका मोठ्या पिंपळवृक्षाच्या खाली हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती (शिळा) त्यांच्या नजरेस पडली. स्वप्नदृष्टांतानुसार ग्रामस्थांना सांगून त्यांनी येथील पिंपळाचे झाड हटवून मूर्तीची जागा तेथेच ठेऊन त्याभोवती मंदिर बांधले. सध्या असलेले मंदिर हे १९६५ मध्ये जीर्णोद्धार केल्याची नोंद आहे. मंदिर बांधण्याच्या आधीपासून येथे नैसर्गिक कुंड अस्तित्वात होते. १९६५ मध्ये मंदिराच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी त्या कुंडाला आकार देऊन त्यात उतरण्यासाठी बाजूने पायऱ्या करण्यात आल्या. याशिवाय हनुमान मंदिरासमोर आणखी मोठी कुंडे असून त्यापैकी एक पुरुषांसाठी, तर दुसऱ्या कुंडाचा वापर स्त्रियांना स्नान करण्यासाठी केला जातो.

नागभीडसिंदेवाही मार्गावर असलेल्या तळोधी गावापासून बाळापूर येथे जाण्यासाठी मार्ग आहे. बाळापूर गावाच्या वेशीवर एका डोंगराच्या पायथ्याशी हे मंदिर आहे. एका कमानीतून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. कमानीजवळ अनेक पूजासाहित्याची दुकाने आहेत. या मंदिर परिसराला तटबंदी आहे. येथील मंदिर मध्यम आकाराचे असले तरी हा परिसर प्रशस्त आहे. या संपूर्ण परिसरात फरसबंदी असून यामध्ये धर्मशाळा, भाविकांना जेवण बनविण्यासाठी अनेक खोल्या, स्त्री पुरुषांना स्नान करण्यासाठी स्वतंत्र कुंड, कपडे बदलण्यासाठी खोल्या भाविकांना बसण्यासाठी अनेक बाकांची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. निसर्गसमृद्ध वातावरणात असलेल्या या मंदिर परिसरात भाविकांबरोबरच दररोज पर्यटकांचीही वर्दळ असते.

सभामंडप गर्भगृह असे गायमुख हनुमान मंदिराचे स्वरूप आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर या मंदिराचा जीर्णोद्धार कधी झाला त्याची नोंद आहे. सभामंडप मोकळा असून गर्भगृहात हनुमानाची मूर्ती नसून सुमारे फूट उंचीची शेंदूरचर्चित शिळा आहेघरात कोणतेही शुभकार्य असेल तर पंचक्रोशीतील नागरिक पहिले आमंत्रण या गायमुख हनुमानाला देतात. शेतातील पेरणी असो वा कापणी, प्रत्येक कामाच्या आधी येथे येऊन या गायमुख कुंडाच्या तीर्थाने शिरा बनवून त्याचा देवाला नैवेद्य दाखविला जातो. त्यानंतर शेतातील कामे सुरू केली जातात. कोणतेही कार्य अथवा घरात नवीन अवजार घेतल्यानंतर या मंदिर परिसरात येऊन जेवण बनवून या देवाला नैवेद्य दाखविण्याची प्रथा आहे. त्यामुळे वर्षातील बाराही महिने अनेक कुटुंबे येथे येऊन जेवण प्रसाद बनवत असतात. त्यासाठी मंदिर संस्थानातर्फे या भाविकांसाठी अनेक खोल्या उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. दरवर्षी मकर संक्रांतीच्या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते. त्यावेळी दूरवरून भाविक येथे दर्शनासाठी येत असतात.

ग्रामस्थांनी दिलेल्या माहितीनुसार, गायमुखातून येथील कुंडात सतत पाणी येत असते. या पाण्याचा वेगही जास्त आहे; परंतु कितीही पाणी आले तरीही कुंड भरून वहात नाही. कुंडातून पाणी बाहेर जाण्यासाठी कोणताही झरा अथवा नाला अशी सोय नाही. सुमारे ५० वर्षांपूर्वी या कुंडाच्या बाजूने खोलवर खोदकाम करून हे पाणी कोठे जाते याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता; परंतु त्याचा शोध लागलेला नाही. कदाचित कुंडाच्या खालच्या बाजूला असलेल्या पोकळीतून हे पाणी जमिनीतील एखाद्या झऱ्याला मिळत असावे, असा अंदाज बांधला जातो. या कुंडातील पाणी येथे येणारे भाविक पर्यटक पिण्यासाठी वापरतात.

उपयुक्त माहिती:

  • तळोधी गावापासून किमी, तर नागभीडपासून १९ किमी अंतरावर
  • नागभीड सिंदेवाही येथून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात
  • मंदिर परिसरात निवास न्याहरीची सुविधा नाही

गायमुख हनुमान

बालपुर, तह. नागभीड़, जि. चंद्रपुर

महाराष्ट्र के लगभग प्रत्येक गाँव में हनुमान का मंदिर अथवा अन्य देवताओं के मंदिर में हनुमान की मूर्ति अवश्य मिलती है। हनुमान, मारुति, अंजनीसुत, पवनपुत्र, महाबली, संकटमोचन-इन नामों से वे भगवान विख्यात हैं। परंतु नागभीड़ तहसील के ‘सात बहनों का डोंगर’ नामक प्रसिद्ध पर्यटन स्थल से कुछ दूरी पर स्थित बालपुर का हनुमान मंदिर ‘गायमुख हनुमान’ के नाम से प्रसिद्ध है। यह स्थान जागृत है। इसे नागभीड़ तहसील का ग्रामदैवत माना जाता है। श्रद्धालुओं की श्रद्धा है कि गायमुख हनुमान मनोकामना पूरी करते हैं।

इस देवस्थान का नाम ‘गायमुख हनुमान’ पड़ने का कारण यह है कि यहाँ एक कुंड है। कुंड के ऊपर के भाग में स्थित गायमुख से निरंतर जल प्रवाहित होता रहता है। चाहे कितनी भी प्रचंड गर्मी क्यों न हो, यह झरना निरंतर चलता रहता है। इस कुंड के समीप होने के कारण ही इस मंदिर को ‘गायमुख हनुमान’ नाम मिला। यह चंद्रपुर के अनेक श्रद्धालुओं का श्रद्धास्थान है। यहाँ आने वाले श्रद्धालुओं एवं पर्यटकों की बढ़ती संख्या को देखते हुए महाराष्ट्र सरकार ने इस मंदिर को तीर्थक्षेत्र की ‘क’ श्रेणी में सम्मिलित कर इसके विकास में योगदान दिया है।

मंदिर की जनश्रुति इस प्रकार है। नागपुर के माधवराव मोखारे हनुमान के अनन्य भक्त थे। एक बार हनुमान ने उन्हें स्वप्न में दर्शन दिए। उन्होंने कहा कि बालपुर के जंगल में पीपल के वृक्ष के नीचे मैं स्थित हूँ। वहाँ मेरा मंदिर बनाओ। इस स्वप्न के अनुसार मोखारे ने खोज की। उन्हें घने जंगल में एक बड़े पीपल के वृक्ष के नीचे हनुमान का स्वयंभू पाषाण दिखाई दिया। स्वप्न के अनुसार उन्होंने ग्रामवासियों को बताया। इसके बाद उन्होंने उस पीपल के वृक्ष को हटवाया। उन्होंने मूर्ति वहीं स्थापित कर मंदिर का निर्माण कराया। वर्तमान मंदिर का जीर्णोद्धार 1965 में किया गया था। मंदिर बनने से पहले से ही यहाँ प्राकृतिक कुंड विद्यमान था। 1965 में मंदिर के जीर्णोद्धार के समय कुंड को आकार दिया गया। उसमें उतरने के लिए सीढ़ियाँ बनाई गईं। इसके अतिरिक्त मंदिर के सम्मुख दो बड़े कुंड और हैं। इनमें से एक पुरुषों के स्नान हेतु और दूसरा स्त्रियों के स्नान हेतु उपयोग में लाया जाता है।

नागभीड़–सिंदेवाही मार्ग पर स्थित तलोधी गाँव से बालपुर जाने का मार्ग है। बालपुर गाँव की सीमा पर पहाड़ की तलहटी में यह मंदिर स्थित है। एक विशाल मेहराब से मंदिर प्रांगण में प्रवेश होता है। मेहराब के पास पूजा-सामग्री की अनेक दुकानें हैं। मंदिर मध्यम आकार का है, किंतु इसका परिसर विशाल है। पूरे परिसर में पत्थर का फर्श है। यहाँ भक्तनिवास, श्रद्धालुओं के लिए भोजन बनाने की अनेक कोठरियाँ, स्त्री–पुरुषों हेतु स्नान के लिए स्वतंत्र कुंड, कपड़े बदलने के कमरे तथा श्रद्धालुओं के लिए बैठने की बेंचों की व्यवस्था की गई है। प्राकृतिक वातावरण से भरपूर इस परिसर में प्रतिदिन श्रद्धालुओं के साथ-साथ पर्यटक भी बड़ी संख्या में आते हैं।

गायमुख हनुमान मंदिर का स्वरूप सभामंडप और गर्भगृह से बना है। मंदिर के मुख्य प्रवेशद्वार पर जीर्णोद्धार का काल अंकित है। सभामंडप खुला है। गर्भगृह में हनुमान की मूर्ति न होकर लगभग 5 पद ऊँचा सिंदूरमय पाषाण है। किसी भी शुभ कार्य के अवसर पर पंचक्रोशी के नागरिक प्रथम निमंत्रण गायमुख हनुमान को देते हैं। खेत में बोआई हो या कटाई, प्रत्येक कार्य के पहले यहाँ आकर गायमुख कुंड के तीर्थ से मिष्ठान्न बनाकर देवता को नैवेद्य अर्पित किया जाता है। इसके बाद ही खेत का काम आरंभ होता है। किसी भी कार्य अथवा घर में नया उपकरण लाने पर भी मंदिर परिसर में आकर भोजन बनाकर देवता को नैवेद्य देने की प्रथा है। इस कारण निरंतर अनेक परिवार यहाँ भोजन–प्रसाद बनाते हैं। इसके लिए मंदिर संस्था की ओर से श्रद्धालुओं हेतु अनेक कोठरियाँ उपलब्ध कराई गई हैं। प्रत्येक वर्ष मकर संक्रांति के दिन यहाँ भव्य मेला आयोजित होता है। इसमें दूर-दूर से श्रद्धालु दर्शन हेतु आते हैं।

ग्रामवासियों के अनुसार गायमुख से कुंड में निरंतर जल आता रहता है। जल का वेग भी प्रबल होता है। परंतु कितना भी पानी आए, कुंड कभी भरकर ऊपर से बहता नहीं है। कुंड से बाहर पानी निकलने के लिए कोई झरना या नाला भी नहीं है। लगभग 50 वर्ष पूर्व कुंड के पास गहराई से खुदाई करके इस जल का स्रोत खोजने का प्रयास किया गया था। परंतु वह पता नहीं चल सका। अनुमान है कि यह जल भूमिगत झरने से जुड़ा हुआ होगा। इस कुंड का जल श्रद्धालु एवं पर्यटक पीने के लिए उपयोग करते हैं।

प्रमुख विशेषताएँ

  • तलोधी गाँव से दूरी 7 किमी, नागभीड़ से 19 किमी
  • नागभीड़ और सिंदेवाही से राज्य परिवहन बस की सुविधा
  • निजी वाहन मंदिर के वाहनतल तक पहुँच सकते हैं
  • मंदिर परिसर में निवास व जलपान की सुविधा उपलब्ध नहीं
Back To Home