एकमुखी दत्तात्रेय मंदिर

भालोड, तालुका झगडिया, जिल्हा भरूच

नर्मदा परिक्रमा मार्गावरील श्रीदत्तात्रेयांच्या मोजक्याच पवित्र स्थानांमध्ये भालोड येथील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्राला एक विशेष आणि सन्माननीय स्थान आहे. नर्मदा नदीच्या तटावर वसलेल्या या मंदिरात १२ व्या शतकातील एकमुखी दत्तात्रेयांची प्राचीन मूर्ती विराजमान आहे. एकाच अखंड शालिग्राम शिलेमधून (पवित्र कृष्णशिळा) साकारलेल्या या मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या छातीवर ‘गोमुख’ कोरलेले आहे. नर्मदा परिक्रमेदरम्यान एका दांपत्याला नर्मदा नदीच्या अथांग जलात ही पावन मूर्ती प्राप्त झाली होती. या मूर्तीच्या इतिहासातील एक उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे, वडोदरा येथे अनेक वर्षे अधिवास केल्यानंतर, तब्बल १६५ वर्षांच्या कालावधीनंतर श्रीदत्तप्रभू पुन्हा नदीकाठावरील आपल्या शाश्वत धामात परतले. आज हे स्थान शेकडो नर्मदा परिक्रमावासी आणि दत्त संप्रदायाच्या भक्तांचे श्रद्धास्थान बनले आहे.

विस्तीर्ण नर्मदा परिक्रमा मार्गावर श्रीदत्तात्रेयांची मंदिरे हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतकीच आहेत; यामध्ये जबलपूर, होशंगाबाद, गरुडेश्वर, राजघाट आणि भालोड येथील स्थानांचा समावेश होतो. यांपैकी, मध्य प्रदेशातील राजघाट आणि भालोड येथील मंदिरे नर्मदेच्या दक्षिण तटावर स्थित आहेत. या देवतेची उपासना पौराणिक काळापासून चालत आलेली असली, तरी श्रीदत्तात्रेयांचे दुसरे अवतार श्रीनृसिंह सरस्वती (इ.स. १३७८ ते १४५८) यांच्या आगमनामुळे दत्त संप्रदायाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. इ.स. १५४८ (शके १४७०) च्या सुमारास सरस्वती गंगाधर यांनी रचलेल्या ‘गुरुचरित्र’ ग्रंतात प्रभूंना त्रिमुखी रूपात संकल्पित केले गेले आहे. संत एकनाथ (इ.स. १५२३-१५९९) यांनी रचलेल्या ‘त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती’ या आरतीमध्येही हे त्रिगुणात्मक रूप पाहायला मिळते. तथापि, प्राचीन मूर्तिशास्त्रात दत्तात्रेयांचे पारंपरिक रूप ‘एकमुखी’ असेच दर्शवले गेले आहे.

‘शांडिल्योपनिषद’ मधील वर्णनानुसार, दत्तात्रेय हे श्रीविष्णूप्रमाणेच चतुर्भुज आणि एकमुखी आहेत. त्यांचे रूप भव्य-दिव्य असून त्यांचा वर्ण ‘इंद्रनील’ (नीलमणी) सारखा, तसेच ते शांत आणि शिवस्वरूप (मंगलमय) भावयुक्त वर्णित केले आहेत. ते ‘अवधूत दिगंबर’ असून त्यांचे शरीर भस्माने लिप्त आणि जटा धारण केलेले आहे. ‘दत्तात्रेयोपनिषद’ मध्येही त्यांना विष्णूचे चतुर्भुज, एकमुखी स्वरूप मानले आहे. प्राचीन ‘अग्निपुराणा’त त्यांचे स्वरूप डावा पाय शेषावर, उजवा पाय कासवाच्या पाठीवर, द्विभुज रूप आणि डाव्या मांडीवर श्रीलक्ष्मी विराजमान असे दर्शवले आहे. दत्तात्रेयांच्या सुरुवातीच्या ऐतिहासिक भक्तांपैकी चांगदेव राऊळ (इ.स. ११५०-१२२०) यांनी एकमुखी रूपाचीच उपासना केली होती. महान दत्तभक्त दासोपंत (इ.स. १५५१-१६१५) यांनी षड्भुज (सहा हात असलेल्या) एकमुखी रूपाची पूजा केली, ज्यांच्या हातात शंख, चक्र, डमरू, त्रिशूळ आणि कमंडलू असून ते रुद्राक्ष माळांनी विभूषित होते. दासोपंतांनी एका ‘पासोडी’वर (कापडाच्या लांब तुकड्यावर) या ताम्र मूर्तीचे सुंदर चित्र रेखाटले होते. ही पासोडी चाळीस फूट लांब आणि चार फूट रुंद आहे. या विशाल पटावर दासोपंतांनी अध्यात्मावर आधारित सोळाशे ओव्यांचे भाष्य सूक्ष्म आणि सुरेख चित्रांच्या माध्यमातून मांडले आहे. याव्यतिरिक्त, निरंजन रघुनाथ (‘स्वात्मप्रचीती’ आणि ‘साक्षात्कार’ चे रचनाकार) यांचे शिष्य झाशीचे नारायण महाराज जालवणकर (इ.स. १७९३-१८६८) यांना गिरनार पर्वतावर श्रीदत्तात्रेयांचे दिव्य दर्शन झाले होते. त्यांनी देवास येथे स्थापन केलेली स्वयंभू मूर्ती देखील षड्भुज आणि एकमुखीच आहे. नर्मदेच्या दक्षिण तटावरील राजघाट आणि भालोड ही दोन्ही स्थाने एकमुखी दत्तात्रेय उपासनेची हीच परंपरा पुढे चालवत आहेत.

भालोड येथील प्राचीन मूर्ती नेपाळमधील गंडकी नदीतून प्राप्त झालेल्या अखंड शालिग्राम शिलेपासून बनवलेली आहे. अशी कथा आहे की, साधारण २०० वर्षांपूर्वी वडोदरा येथील निरखे आडनावाचे एक दांपत्य नर्मदा परिक्रमा करत होते. मांडवगडच्या आधी दंतेश्वर महादेव मंदिराजवळ नदीत स्नान करत असताना त्यांना ही पावन मूर्ती सापडली. त्यांनी ती वडोदरा येथे आणली आणि गांधीनगर हॉलसमोरील रोकडनाथ गल्लीतील आपल्या घरी तिची विधीवत स्थापना केली. या दांपत्याचा मुलगा सदाशिवराव यांची मुलगी काशीबाई यांनी या पवित्र मूर्तीची आयुष्यभर सेवा करण्यासाठी अविवाहित राहण्याचा निर्णय घेतला. तथापि, वयाच्या ८५ व्या वर्षी शारीरिक अशक्ततेमुळे त्यांना तितक्याच समर्थपणे सेवा करणे कठीण जाऊ लागले. त्यामुळे त्यांनी ही मूर्ती श्रीदत्तात्रेयांच्या एखाद्या योग्य भक्ताला सोपवण्याचा निर्णय घेतला.

एक रात्री श्रीदत्तात्रेयांनी काशीबाईंना दृष्टांत देऊन सांगितले, “उद्या नर्मदा तटावरून जो भक्त येईल, त्याच्याकडे मला सोपवून दे.” प.पू. वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांचे परमभक्त शरदचंद्र प्रताप महाराज काही कामानिमित्त वडोदराला आले होते. तेथे त्यांना या पवित्र मूर्तीबद्दल माहिती मिळाली आणि ते दर्शनासाठी गेले. काशीबाईंनी त्यांना प्रथम विचारले, “तुम्ही नर्मदा तटावरून आला आहात का?” त्यांनी “होय” असे उत्तर दिल्यावर काशीबाईंनी अत्यंत आदरपूर्वक सांगितले, “प्रभूंची तुमच्याकडे येण्याची इच्छा आहे,” आणि ती मूर्ती त्यांच्या स्वाधीन केली.

मूळचे अमरावती जिल्ह्यातील कारंजा गावचे शरदचंद्र प्रताप महाराज हे पेशाने पत्रकार होते. नागपुरात शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी ‘दैनिक देशदूत’च्या नागपूर आवृत्तीचे आणि ‘तरुण भारत’च्या सोलापूर आवृत्तीचे संपादक म्हणून काम पाहिले. १९८६ ते १९८९ या काळात त्यांनी दोनदा पदभ्रमाने नर्मदा परिक्रमा पूर्ण केली आणि त्यानंतर संन्यास ग्रहण केला. नरेश्‍वर येथील रंगावधूत महाराज यांच्या आश्रमात आणि अरण्येश्वर येथे काही काळ घालवल्यानंतर ते भालोड येथे आले. काशीबाईंनी दिलेली मूर्ती घेऊन जेव्हा ते भालोडला परतले, तेव्हा तिची स्थापना कुठे आणि कशी करायची असा प्रश्न निर्माण झाला. त्या वेळी, सध्याच्या मंदिराजवळ असलेल्या कृष्ण मंदिराच्या शेजारी चार भावांची जमीन होती आणि त्यांनी मंदिरासाठी आनंदाने जमिनीचा एक भाग दिला. याच जमिनीवर इ.स. १९९५ मध्ये श्रीदत्तात्रेयांच्या मूर्तीची विधीवत प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

भालोड येथील मंदिर एका साध्या दोन मजली वास्तूमध्ये स्थित आहे. लोखंडी मोठ्या प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. या मंडपात एक प्राचीन औदुंबराचे झाड आहे. त्याच्या खोडावर उजव्या सोंडेच्या गणपतीचे नैसर्गिक रूप दृश्यमान होते. झाडाभोवती असलेल्या पार्यावर संगमरवरी पादुका विराजमान आहेत. पुढे एका सुंदर कमानीने वेढलेला अंतर्गत भाग आहे. येथे एका उंच मंचावर पितळेच्या पादुका आहेत आणि त्यांच्या मागे वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांची प्रतिमा आहे. महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील माणगाव येथे १८५४ मध्ये जन्मलेल्या टेंबे स्वामींनी १९१४ मध्ये नर्मदा जिल्ह्यातील गरुडेश्वर येथे समाधी घेतली.

गर्भगृहात, उंच संगमरवरी पीठावर प्राचीन एकमुखी दत्ताची मूर्ती प्रस्थापित केली आहे. उत्तम वस्त्रे आणि फुलांच्या माळांनी सुशोभित असलेल्या देवतेला चांदीच्या छत्राखाली चांदीचा मुकुट परिधान केला आहे. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूला दोन मोठ्या पितळी समया आहेत. या सहा हात असलेल्या मूर्तीच्या छातीजवळ गोमुख असल्याचे दिसून येते. सूक्ष्म शरीरातील विविध चक्रे मूर्तीवर अंकित आहेत: दोन्ही डोळ्यांच्या मध्ये ‘आज्ञा चक्र’, कंठाजवळ ‘विशुद्ध चक्र’, नाभीजवळ ‘मणिपूर चक्र’ आणि आधाराशी ‘मूलाधार चक्र’. विशेष म्हणजे, ‘मूलाधार चक्रा’शी संबंधित असलेल्या कमळाच्या चार पाकळ्यांपैकी तीन पाकळ्या या मूर्तीवर स्पष्टपणे दिसतात. डाव्या पायाजवळ एक गाय आणि उजव्या पायाजवळ वेदांचे प्रतीक असलेला श्वान उभा आहे. देवतेच्या पाठीमागील चांदीच्या प्रभावळीवर वेली, मोर आणि गाईंचे सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. खाली, मुख्य पीठावर दत्तात्रेयांचे १४ व्या शतकातील अवतार नृसिंह सरस्वती यांची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. त्यांच्यासमोर मिरज येथील एका भक्ताने प्रताप महाराजांना भेट दिलेल्या पादुका ठेवल्या आहेत. पेटीत ठेवलेल्या या पादुकांचे नित्य पूजन केले जाते.

सभामंडपाच्या उजव्या बाजूच्या जागेत टेंबे महाराजांची अत्यंत जिवंत वाटणारी मूर्ती आहे, सोबत श्रीपाद श्रीवल्लभ, स्वामी समर्थ, नृसिंह सरस्वती, भारतमाता आणि दत्तात्रेय यांच्या प्रतिमा आहेत. जवळच असलेली लाकडी कुटी ध्यानासाठी शांत वातावरण प्रदान करते. मंदिरापासून थोड्या अंतरावर नर्मदा घाट आहे, जिथून बोटीने एका तासात नरेश्‍वर या पवित्र क्षेत्री पोहोचता येते.

येथे नित्य नियमाने आणि भक्तीभावाने पूजा-अर्चा केली जाते. चैत्र नवरात्र, गुरुपौर्णिमा, दत्तजयंती आणि नर्मदा जयंती यांसारखे उत्सव श्रद्धेने साजरे केले जातात. भाविक गुरुचरित्र पारायण तसेच श्री सत्यदत्त पूजा आणि दत्तयाग यांसह विविध धार्मिक सेवा करू शकतात. नर्मदा परिक्रमावासीयांच्या राहण्याची आणि भोजनाची सोयही येथे केली जाते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये :

  • झगडियापासून १९ किमी आणि भरूचपासून ४१ किमी अंतरावर स्थित.
  • झगडिया येथून एसटी (राज्य परिवहन) बसची सोय उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिक्रमावासीयांसाठी निवास आणि भोजनाची व्यवस्था उपलब्ध आहे.
  • संपर्क : मेधा क्षेमा कल्याणी, मोबाईल: 8329139950
Back To Home