द्वारकाधीश बैठक मंदिर

आनंद शहर, ता. आणि जि. आनंद

मथुरेचा त्याग करून भगवान श्रीकृष्णांनी समुद्रकिनारी आणि गोमती नदीच्या तीरावर भव्य अशा द्वारका नगरीची स्थापना केली. या अलौकिक आणि दिव्य कार्यामुळे त्यांना ‘द्वारकाधीश’ – द्वारकेचे स्वामी – ही सार्थ पदवी प्राप्त झाली. हिंदू धर्मातील चार पवित्र धामांपैकी एक असलेल्या या पावन नगरीत श्रीकृष्णांचा देवी रुक्मिणीशी विवाह झाला. द्वारकेतील मुख्य मंदिर ‘जगत् मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते. संपूर्ण गुजरातमध्ये बेट द्वारका, माधवपूर, जुनागढ आणि डाकोर यांसारखी श्रीकृष्णांच्या चरणस्पर्शाने पावन झालेली अनेक तीर्थक्षेत्रे प्राचीन काळापासून अलोट भक्तांना आकर्षित करत आली आहेत. याच आध्यात्मिक परंपरेत, आनंद येथील प्रसिद्ध द्वारकाधीश बैठक मंदिराला विशेष महत्त्व आहे.

हे मंदिर किमान २०० ते २५० वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. गुजरातच्या चरोतर प्रदेशाचे हृदय मानल्या जाणाऱ्या आनंद जिल्ह्यात स्थित हे मंदिर पुष्टीमार्ग परंपरेचे संस्थापक जगद्गुरू श्री वल्लभाचार्य महाप्रभू (१४७९–१५३१) यांच्याशी संबंधित आहे. त्यांच्या तीन भारतभ्रमणादरम्यान त्यांनी ५२ वर्षे आणि २ महिन्यांच्या कालावधीत अनवाणी पायांनी पदयात्रा केली. ज्या ८४ मुख्य ठिकाणी त्यांनी ‘श्रीमद्भागवत’ पारायण केले, तिथे पवित्र पीठे स्थापन झाली, ज्या ‘चौऱ्यांशी बैठका’ (८४ पवित्र बैठका) म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. आनंद येथील हे मंदिर त्या ८४ प्रमुख बैठकांमध्ये स्वतंत्रपणे गणले जात नसले, तरी वल्लभकुल परंपरेतील आचार्यांच्या वास्तव्यामुळे या स्थानाला वैष्णव परंपरेत एक विशेष आणि सन्माननीय स्थान प्राप्त झाले आहे.

मंदिराच्या स्थापनेबद्दल अनेक दंतकथा आणि भक्तिपूर्ण कथा प्रचलित आहेत. अशाच एका कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्ण द्वारकेहून पंढरपूरकडे (महाराष्ट्र) जात असताना विश्रांतीसाठी याच ठिकाणी थांबले होते. ते येथे बसले होते अशी श्रद्धा असल्याने या मंदिराला ‘बैठक मंदिर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. दुसऱ्या एका कथेनुसार, एका अत्यंत व्यथित वैष्णव भक्ताला याच ठिकाणी श्रीकृष्णाचा दृष्टांत झाला होता. त्या दृष्टांतात, भगवंतांनी त्यांना येथे मंदिर बांधण्याची आज्ञा दिली आणि त्या आज्ञेचे पालन करत भक्ताने या पवित्र भूमीवर मंदिराची स्थापना केली. तिसऱ्या एका दंतकथेनुसार, याच ठिकाणच्या एका प्राचीन ओट्यावर श्रीकृष्णाची एक तेजोमय, स्वयंभू मूर्ती प्रकट झाली, त्यानंतर ग्रामस्थांनी त्या पवित्र बैठकीवर मंदिराची उभारणी केली.

काळाच्या ओघात शहराचा विस्तार झाल्यामुळे एकेकाळी गावाबाहेर असलेले हे मंदिर आता एका गजबजलेल्या शहरी भागात आले आहे. मंदिरासमोर वाहनांच्या पार्किंगची सुविधा देण्यात आली आहे. मंदिराच्या दुमजली प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना घड्याळ असलेले उंच मनोरे आहेत. रंगीबेरंगी मयूर तोरणांनी सजवलेल्या या प्रवेशद्वाराखाली दोन्ही बाजूंना रक्षकांच्या खोल्या आहेत. वरच्या मजल्यावर एक नगारखाना असून तेथे श्रीकृष्णाच्या विविध रूपांतील तैलचित्रे प्रदर्शित करण्यात आली आहेत.

प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एका बंदिस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. या परिसरात पारंपरिक ‘हवेली’ शैलीत बांधलेली एक सुसज्ज दुमजली इमारत आहे. दूरवरून येणाऱ्या भक्तांसाठी येथे निवासाची सोय केली आहे, तसेच या इमारतीच्या तळमजल्यावर विविध धार्मिक प्रसंगांचे दर्शन घडवणारी चित्रे प्रदर्शित केली आहेत. प्रांगणात भक्तांसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. या प्रांगणाच्या मध्यभागी मुख्य श्रीकृष्ण मंदिर असून त्याच्या अगदी समोर तुळशी वृंदावन आहे.

हे मंदिर स्वतः एका बंदिस्त सभामंडप आणि गाभाऱ्याने (गर्भगृह) बनलेले आहे. गर्भगृहाचे रक्षण करणाऱ्या लोखंडी जाळीदार दरवाजांच्या समोर, वल्लभाचार्य आणि राधादेवींच्या मूर्ती विराजमान आहेत. वर्तुळाकार खांब आणि तुळयांवर आधारलेले छत असलेल्या गर्भगृहात, संगमरवरी वज्रपीठावर श्रीकृष्णाची काळ्या पाषाणाची मूर्ती विराजमान आहे. वस्त्र आणि अलंकारांनी नटलेल्या या मूर्तीला चांदीचा मुकुट घातलेला असून ही मूर्ती बालाजी रूपातील श्रीकृष्णाचे प्रतिनिधित्व करते असे मानले जाते.

श्रीकृष्ण मंदिराच्या मागे श्री वल्लभाधीशांचे मंदिर आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपाल आणि सवत्स धेनु (वासरासह गाय) यांची चित्रे आहेत, तर वरील चौकटीवर ‘पंचकृष्ण’ यांची कोरीव रूपे आहेत. या मंदिराच्या गर्भगृहात श्री वल्लभाधीशांची मूर्ती विराजमान आहे. दोन्ही मंदिरांच्या छतावर साधे शिखर असून त्यावर कळस आणि फडफडणाऱ्या धर्मपताका विराजमान आहेत.

श्रावण महिन्यात साजरा होणारा श्रीकृष्ण जन्मोत्सव हा या मंदिराचा भव्य वार्षिक उत्सव आहे. या प्रसंगी भगवंतांच्या मूर्तीला पाळण्यात ठेवले जाते, विशेष पूजा-अर्चा केली जाते आणि उत्साहात ‘दहीहंडी’ साजरी केली जाते. श्रावण महिन्यात, तसेच आषाढी एकादशी, कार्तिक एकादशी आणि संपूर्ण पुरुषोत्तम महिन्यात येथे भक्तिसंगीत आणि धार्मिक ग्रंथांच्या पारायणाचे आयोजन केले जाते. होळीच्या सणात ‘फुलडोल’ किंवा वसंतोत्सव साजरा केला जातो. दिवाळीनंतर, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला ‘अन्नकूट’ सोहळा पार पडतो, ज्यामध्ये भगवंताला ५६ नैवेद्य (‘छप्पन भोग’) अर्पण केले जातात.

हे मंदिर ‘अष्टयाम सेवा’ आणि ‘हवेली संगीत’ या परंपरांचे पालन करते. पुष्टीमार्ग परंपरेत दिवसाच्या आठ प्रहरांनुसार श्रीकृष्णाची शिस्तबद्ध पूजा-अर्चा करणे याला ‘अष्टयाम सेवा’ असे म्हणतात. वात्सल्यभाव आणि बालभावाने केली जाणारी ही भक्तिसेवा सकाळी मंगला दर्शनाने (सकाळी ७ ते ८) सुरू होते आणि ‘शयन’ आरतीने (संध्याकाळी ६.१५ ते ७) समाप्त होते. दिवसभरात शृंगार, ग्वाल, राजभोग, उत्थापन, भोग आणि आरती यांसारख्या ठराविक टप्प्यांवर वात्सल्य आणि सख्य भाव व्यक्त करणारे विशेष विधी पार पाडले जातात.

‘हवेली संगीत’ हे अष्टयाम सेवेचे एक अविभाज्य अंग आहे, जी ध्रुपद आणि धमार शैलींमध्ये रुजलेली एक शास्त्रीय संगीत परंपरा आहे. भक्तिसंगीताच्या या प्रकारात अष्टछाप (आठ कवी) यांनी ब्रज भाषेत रचलेल्या काव्यरचनांचा उपयोग केला जातो. हा शब्द वल्लभाचार्य आणि त्यांचे सुपुत्र विठ्ठलनाथ यांचे शिष्य असलेल्या आठ परमभक्त कवींच्या समूहाचा उल्लेख करण्यासाठी वापरला जातो. त्यांनी हवेली संगीताद्वारे भगवान श्रीकृष्णाच्या विविध लीलांच्या प्रार्थना, स्तुती, कीर्तने आणि संगीतमय कथांचे गायन केले. पुष्टिमार्गाच्या स्थापनेसोबत इ.स. १५६५ मध्ये याची स्थापना झाली. ‘हवेली संगीत’ हा शब्द मुघल काळातील हवेलींसारख्या तटबंदी असलेल्या मंदिर रचनांवरून आला आहे, जिथे पारंपरिकपणे असे संगीत सादर केले जात असे. या परंपरेचे मुख्य तांत्रिक वैशिष्ट्य म्हणजे दिवसाच्या वेगवेगळ्या प्रहरांनुसार योग्य ते विशिष्ट राग आणि तालबद्ध रचनांचा वापर करणे. उदाहरणार्थ, सकाळी विभास, दुपारी सारंग आणि संध्याकाळी यमन. हे संगीत पखवाज, झांज आणि सारंगी यांसारख्या पारंपरिक वाद्यांच्या साथीने सादर केले जाते.

मंदिर परिसरामध्ये, वडोदरा येथील ‘श्री वाक्पती फाऊंडेशन’च्या तत्त्वावधानाखाली ‘श्री शुद्धाद्वैत पुष्टिमार्गीय पाठशाळा’ चालवली जाते.

या संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट तरुण पिढीमध्ये पुष्टिमार्गीय ज्ञान आणि उदात्त सांस्कृतिक मूल्यांचे सिंचन करणे हे आहे. सामाजिक आणि धार्मिक अशा दोन्ही जबाबदाऱ्यांचे भान ठेवत, या पाठशाळेची आणंद शाखा गेल्या तेवीस वर्षांपासून हे पवित्र ज्ञान देण्याचे कार्य अविरतपणे पुढे नेत आहे. हे मंदिर सामान्यतः भक्तांसाठी दररोज सकाळी ७ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८ या वेळेत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती

  • आणंद बस स्थानकापासून ५०० मीटर अंतरावर स्थित.
  • राज्यातील अनेक शहरांतून आणंदसाठी GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • आसपासच्या परिसरात निवास आणि उपाहाराच्या अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय – मो.- 8866833123
Back To Home