वैजनाथ महादेव मंदिर

जितोडिया, ता. बोरसद, जि. आणंद

भगवान शिवाला समर्पित, जितोडिया येथील वैजनाथ महादेव मंदिराच्या प्राचीन तीर्थक्षेत्राने गुजरातच्या चरोतर प्रदेशाला एक वेगळी आध्यात्मिक ओळख मिळवून दिली आहे. या मंदिराचे सर्वात प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहात विराजमान असलेल्या शिवलिंगाच्या (भगवान शिवाचे प्रतीकात्मक रूप) शिखरावरील सूक्ष्म छिद्रांतून अविरत वाहणारा नैसर्गिक जलप्रवाह. भक्त या पवित्र प्रवाहाचा आदरपूर्वक ‘शिवगंगा’ असा उल्लेख करतात. हे दिव्य दृश्य पाहण्यासाठी आणि तीर्थ म्हणून या पवित्र जलाचा लाभ घेण्यासाठी दररोज विविध प्रदेशांतून शेकडो भाविक येथे येतात. अफाट ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व लाभलेले हे पवित्र स्थळ शिवभक्तांच्या मनात गाढ श्रद्धा निर्माण करते. या तीर्थक्षेत्राला भेट दिल्यास भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

वैजनाथ महादेवाचे हे स्थान एक सहस्र वर्षांहून अधिक प्राचीन आहे. ऐतिहासिक वृत्तांतांनुसार, या मंदिराची उत्पत्ती थेट गुजरातचे १२ व्या शतकातील प्रख्यात शासक राजा सिद्धराज जयसिंह सोळंकी (राज्यकाळ १०९४-११४३ ईस्वी सन) यांचे पुत्र कुमारपाळ यांच्याशी जोडलेली आहे. विक्रम संवत १२१२ (ईसवी सन ११५५) मध्ये, या पराक्रमी सम्राटाने मंदिराचा जीर्णोद्धार घडवून आणला. आपल्या ऐतिहासिक प्रवासात, या मंदिराने अनेक चढ-उतार पाहिले आणि परकीय आक्रमणांचा सामना केला. स्थानिक दंतकथेनुसार, मुघल साम्राज्याच्या काळात या पवित्र स्थळावर वारंवार हल्ले झाले. या धार्मिक आश्रयस्थानाचे आणि संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठी, तत्कालीन गोस्वामी पंथाच्या साधू-संतांनी अभूतपूर्व शौर्य गाजवले. या संघर्षात सुमारे २०० ते २५० साधूंनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले आणि हौतात्म्य पत्करले. या सर्वोच्च बलिदानाची साक्ष म्हणून मंदिराच्या परिसरात सुमारे १०० समाध्या उभ्या आहेत. पौर्णिमा आणि अमावस्येच्या दिवशी विशेषतः भाविक या स्मारकांना अभिवादन करण्यासाठी मोठ्या संख्येने एकत्र येतात.

या मंदिराशी संबंधित दंतकथा महाभारताच्या काळापर्यंत मागे जातात. प्राचीन काळी, हा संपूर्ण परिसर ‘हिडिंबवन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घनदाट जंगलाचा भाग होता. पांडव वनवासात असताना, महाबली भीम आपल्या नित्य पूजेसाठी शिवलिंगाची स्थापना करण्यासाठी योग्य जागेचा शोध घेत होता. याच ठिकाणी भीमाने शिवलिंगाची स्थापना केली आणि भगवान महादेवांची उपासना केली. त्यानंतर, अनेक वर्षे हे ठिकाण काळाच्या पडद्याआड गेले आणि पुन्हा जंगलाने व्यापले. स्थानिक लोककथेनुसार, सुमारे १,००० वर्षांपूर्वी, एका गुराख्याने पाहिले की त्याची एक गाय दररोज एका विशिष्ट ठिकाणी जाऊन स्वतःहून दुधाचा अभिषेक करत असे. गुराख्याने ही घटना राजाच्या निदर्शनास आणून दिली. जेव्हा त्यांनी त्या जागेचे उत्खनन करण्याचा आदेश दिला, तेव्हा हे दिव्य शिवलिंग प्रकट झाले. राजाची इच्छा होती की हे शिवलिंग आपल्या राजधानीत नेऊन स्थापित करावे. मात्र, अथक प्रयत्नांनंतरही ते शिवलिंग आपल्या मूळ ठिकाणाहून हलवता आले नाही. त्याच रात्री, भगवान महादेवांनी राजाला स्वप्नात दृष्टांत देऊन आज्ञा केली की, शिवलिंग आहे तिथेच राहू द्यावे आणि त्यावर एक मंदिर उभारावे. राजाच्या मातेलाही असाच दिव्य दृष्टांत झाला, ज्यामुळे या ठिकाणी मंदिराचे बांधकाम करण्यात आले. ‘वैजनाथ’ हे नाव ‘वैद्य’ या शब्दापासून आले आहे, ज्याचा अर्थ असा देव जो उपचार करणारा किंवा चिकित्सक आहे, कारण अशी श्रद्धा आहे की या पवित्र जलामध्ये विविध आजार बरे करण्याची शक्ती आहे.

मंदिराच्या आवारात प्रवेश करण्यासाठी तटबंदीमध्ये एक प्रवेशद्वार आहे. डाव्या बाजूला आणि समोरच्या भागात कमानी असलेले सज्जे आहेत. वैजनाथ महादेव मंदिर प्रांगणाच्या मध्यभागी स्थित आहे. मंदिराची वास्तुकला सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशा भागांत विभागलेली आहे. सभामंडपात एका मोठ्या चौथऱ्यावर नंदीची पितळी मूर्ती विराजमान आहे. याव्यतिरिक्त, सभामंडपात एक नगाराही ठेवलेला आहे. सभामंडपाच्या वरच्या भिंती आणि छतावर नक्षीदार काचेचे मीनाकारी काम केलेले आहे. नंदीच्या मूर्तीसमोर, अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराजवळ कासवाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना देवकोष्टके आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी स्वयंभू शिवलिंग विराजमान आहे, ज्याच्या भोवती पंचधातूपासून बनवलेला नाग वेढलेला आहे.असे म्हटले जाते की, पहाटे ५:०० वाजण्यापूर्वी आणि दुपारी १२:०० ते १:०० च्या दरम्यान शिवलिंगाच्या वरच्या भागातील सूक्ष्म छिद्रांतून पाणी पाझरते. शिवलिंगातून वाहणारे हे पाणी एका विशिष्ट कुंडात जमा होते आणि ते भक्तांना तीर्थ म्हणून दिले जाते. याव्यतिरिक्त, गर्भगृहातील एका कोनाड्यात भगवान गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे. शिवपिंडीच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यांमध्ये श्री राम-लक्ष्मण-सीता, पार्वती आणि लक्ष्मी-नारायण यांच्याही मूर्ती आहेत. मंदिराचा सभामंडप आणि गर्भगृह यांवर दोन घुमटाकार शिखरे आहेत.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला साधूंच्या सुमारे १०० समाधी आहेत. मुख्य गाभाऱ्याव्यतिरिक्त, संकुलामध्ये इतर अनेक मंदिरे स्थापित करण्यात आली आहेत. यामध्ये हनुमान, जलाराम बापा, साई बाबा, दुर्गा माता, संतोषी माता आणि शनी देव यांना समर्पित स्वतंत्र मंदिरे समाविष्ट आहेत.

श्रावण महिन्यात मंदिरात भक्तीचा महापूर येतो. या संपूर्ण महिन्यात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. विविध प्रांतांतील साधू आणि संत या काळात सामूहिक होम-हवन आणि महारुद्र यज्ञ करण्यासाठी मंदिरात वास्तव्यास असतात. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी मंदिराची भव्य सजावट केली जाते आणि दर्शनासाठी भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. महाशिवरात्री हा येथे साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव आहे, ज्या दिवशी शिवलिंगावर जटाधारी भगवान महादेवांचा मुखवटा चढवला जातो. या प्रसंगी केली जाणारी शृंगार पूजा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. श्रावणी अमावस्येच्या दिवशी मंदिराच्या परिसरात मोठी यात्रा भरते. जन्माष्टमी आणि ‘धरो आठम’ (भाद्रपद शुद्ध आठम) सारख्या सणांच्या वेळीही विशेष पूजा केली जाते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  •  बोरसदपासून १४ किमी आणि आणंदपासून ८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  बोरसदवरून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९८२४४६७३०५, ८८६६०९८०८८.
Back To Home