चंद्रमौलेश्वर महादेव मंदिर

उमरेठ, ता. उमरेठ, जि. आनंद

उमरेठ गाव ‘गुजरातची काशी’ म्हणून ओळखले जाते. या धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण शहरात श्री चंद्रमौलेश्वर महादेव मंदिर आहे, जे असंख्य भक्तांसाठी सखोल श्रद्धेचे पवित्र स्थान आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या अमरावतीचे स्वर्गीय शहर म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर त्याच्या आदरणीय वारशासाठी आणि सखोल आध्यात्मिक प्रतिध्वनीसाठी प्रसिद्ध आहे. हे प्राचीन शिवालय (भगवान शंकराचे निवासस्थान) स्वयंभू (स्वयं-प्रकट) आणि संकल्पसिद्ध (दैवी संकल्प पूर्ण करणारे) म्हणून पूजले जाते. मंदिराला ‘चंद्रमौली’ हे नाव एका अद्वितीय स्थापत्य आणि खगोलीय घटनेतून मिळाले आहे, ज्यामध्ये पौर्णिमेच्या चंद्राचे चांदीचे किरण छतातून थेट शिवपिंडावर (भगवान शंकराचे प्रतिष्ठित प्रतीक) पडतात.

या पवित्र परिसरात संत एकनाथ आणि मीराबाई यांसारख्या थोर संतांनी तसेच महात्मा गांधी आणि सुभाषचंद्र बोस यांसारख्या प्रख्यात राष्ट्रीय व्यक्तींनी हजेरी लावली आहे. महाशिवरात्री आणि कृषी ‘आषाढी’ परंपरेच्या भव्य उत्सवांसाठी हे मंदिर ओळखले जाते, ही एक अनोखी विधी आहे जी आगामी पावसाळ्याची शक्यता वर्तवण्यासाठी वापरली जाते.

स्थानिक इतिवृत्तानुसार आणि ‘उमरेठ महात्म्य’नुसार, अमरावती – आधुनिक उमरेठ – हे शहर इ.स. ४९९ मध्ये (विक्रम संवत ५५५) जाडा पटेल आणि अमरसिंह राजपूत यांनी स्थापन केले होते. मूळ मंदिराची नंतर राजमाता मायनल्लादेवी, महान राजा सिद्धराज जयसिंह (इ.स. १०९४-११४३) यांच्या मातेने पुनर्बांधणी केली. सिद्धराज जयसिंह हे चालुक्य सम्राट होते, जे अन्हिलवाड पाटणचे राजा करणसिंह यांचे पुत्र होते, ज्यांनी कर्णावती (सध्याचे अहमदाबाद) शहराची स्थापना केली होती. मंदिराच्या डाव्या भिंतीवर कोरलेला एक शिलालेख या इतिहासाची आणि त्या काळातील स्थापत्यकलेच्या कौशल्याची साक्ष देतो. शिलालेखाप्रमाणे, सध्याची रचना शके १६४७ मध्ये (इ.स. १७२५) पूर्ण झाली.

या मंदिरात इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वे आणि महान संतांनी हजेरी लावली आहे. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, प्रसिद्ध प्राचीन चीनी प्रवासी, ह्युएन त्सांग (हिएऊ-एन-सांग) यांनी या प्रदेशाला भेट दिली होती. याव्यतिरिक्त, महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे पूज्य संत एकनाथ, बंगालचे महान वैष्णव संत चैतन्य महाप्रभू, प्रसिद्ध भक्त बोधना आणि राजस्थानच्या संत मीराबाई यांसारख्या महान संतांच्या पदस्पर्शाने ही संपूर्ण भूमी पवित्र झाली आहे. या आध्यात्मिक दिग्गजांसोबत, आधुनिक भारतीय इतिहासातील अनेक राजकीय दिग्गजांनी या मंदिरात दर्शन घेतले आहे. ‘राष्ट्रपिता’ महात्मा गांधी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस, महान विचारवंत पंडित मदन मोहन मालवीय आणि विठ्ठलभाई पटेल यांसारख्या भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील प्रमुख व्यक्तींनी या मंदिराला भेट दिली आहे. त्यांच्या भेटींच्या तारखा आणि दिवसांची माहिती देणारा एक फलक परिसरात प्रदर्शित केला आहे.

‘चंद्रमौली’ या शब्दाचा अर्थ महादेव असा आहे, जो आपल्या जटांमध्ये सुंदर चंद्रकोर मुकुटाप्रमाणे धारण करतो. या शब्दाचा दुसरा, अधिक भौतिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय अर्थ म्हणजे अशी रचना किंवा मंदिर ज्याच्या छतातून चंद्राचे तेजस्वी किरण थेट आत येतात. या ठिकाणाशी संबंधित एक आख्यायिका सांगते की, प्राचीन काळी, जेव्हा हा प्रदेश घनदाट जंगलांनी व्यापलेला होता, तेव्हा स्थानिक गुराखी आपली गुरे दररोज येथे चरायला आणत असत. असे म्हटले जाते की कळपातील एक दुभती गाय अचानक दूध देणे थांबली. दररोज, जंगलात पोहोचल्यावर ती एका विशिष्ट ठिकाणी जात असे आणि आपोआप जमिनीवर दूध सोडत असे. हे पाहून गुराख्यांनी त्या विशिष्ट ठिकाणी जमीन खोदली असता, त्यांना एक तेजस्वी शिवपिंड प्रकट झालेले दिसले. गावकऱ्यांना आश्चर्य वाटले आणि त्यांनी एकत्रितपणे एक छोटेसे मंदिर बांधले. मूळ मंदिराचे छत अशा विशिष्ट पद्धतीने बनवले होते की पौर्णिमेच्या चंद्राचा प्रकाश थेट गर्भगृहातील स्वयंभू शिवपिंडावर पडेल. या अद्वितीय खगोलीय संरेखनामुळे या ठिकाणाला चंद्रमौली किंवा चंद्रमौलेश्वर महादेव मंदिर असे नाव मिळाले.

हे मंदिर उमरेठ शहराच्या मुख्य रस्त्यालगत आहे. ते एका मजबूत दगडी तटबंदीने वेढलेले आहे आणि या भिंतींमधील एका प्रवेशद्वारातून अंगणात प्रवेश केला जातो. प्रवेशद्वाराच्या वर, दुसऱ्या मजल्यावर, कौलारू छताचे नगारखाना (ढोलघर) आहे. अंगणाच्या उजवीकडे बलिया देव आणि शीतला मातेची मंदिरे आहेत. याव्यतिरिक्त, अंगणात दिवंगत महंतांची अनेक समाधी मंदिरे आहेत. मुख्य मंदिरासमोर तुळशी वृंदावन आहे. स्थापत्य रचनेत सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. बंदिस्त सभामंडपात भिंतींमध्ये खिडक्या आहेत आणि गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारासमोर एका चौथऱ्यावर काळ्या दगडाचा नंदी आहे, त्याच्या पुढे कासवाची मूर्ती आहे. सभामंडपाच्या भिंतींमधील कोनाड्यांमध्ये गणेश, गायत्री माता आणि मारुती (हनुमान) यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाचा प्रवेशद्वार अंतराळाच्या पलीकडे आहे, ज्याच्या ललाटबिंबावर (तुळईच्या मध्यभागी) भगवान गणेशाची प्रतिमा आहे. गर्भगृह अंतराळापेक्षा खालच्या पातळीवर आहे, त्यामुळे चार पायऱ्या उतरून जावे लागते. मध्यभागी प्राचीन शिवपिंड स्थापित आहे, त्याच्या शेजारी आणखी एक लहान शिवपिंड आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीत दोन कोनाडे आहेत. खालच्या कोनाड्यात भैरवनाथ आहेत, तर वरच्या कोनाड्यात पार्वतीची मूर्ती आहे. सभामंडप आणि गर्भगृह दोन्ही घुमटदार आणि उंच शिखरांनी (शिखर) आच्छादित आहेत. गर्भगृहावरील शिखर सभामंडपाच्या शिखरापेक्षा उंच आहे.

महाशिवरात्री आणि गुरुपौर्णिमा हे येथे मोठ्या उत्साहात साजरे होणारे दोन प्रमुख उत्सव आहेत. महाशिवरात्रीला मंदिरात लघुरुद्र, महाभिषेक आणि शिव स्तोत्रांचे पठण यांसारखे विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या विशेष रात्री, चार प्रहरांना (रात्रीचे तास) सूक्ष्म विधीयुक्त पूजेने चिन्हांकित केले जाते. या प्रसंगी, महादेवांची पालखी मिरवणूक संगीत आणि गजरात संपूर्ण गावातून फिरते. हजारो भाविक या उत्सवात सहभागी होतात, पारंपरिक ढोलांच्या गजरात गुलाल उधळतात. या दिवशी भाविकांना महाप्रसाद वाटप केला जातो. श्रावण महिन्याच्या शेवटच्या सोमवारी, ‘नगर यात्रा’ काढली जाते, ज्याचा उद्देश वृद्ध भाविकांना, जे वय किंवा अशक्तपणामुळे मंदिरात येऊ शकत नाहीत, त्यांना देवाचे दर्शन घडवणे हा असतो.

गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी ‘आषाढी’ नावाची एक अनोखी परंपरा पाळली जाते. उमरेठ या प्राचीन कृषी इतिहास असलेल्या गावात, हा उत्सव पिकांच्या आणि पावसाच्या अंदाजासाठी महत्त्वाचा आहे. या कृषी-आधारित विधीमध्ये, मूग, तांदूळ, ज्वारी, गहू, तीळ, उडीद, कापूस, हरभरा आणि बाजरी यांसारखी विविध धान्ये काळजीपूर्वक तोलून स्वतंत्र कापडी गाठोड्यांमध्ये बांधली जातात, जी नंतर एका कोरड्या मातीच्या भांड्यात ठेवली जातात. दुसऱ्या दिवशी, या धान्यांच्या वजनातील सूक्ष्म बदलांचा उपयोग आगामी हंगामातील आणि मान्सूनच्या स्थितीचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी केला जातो. ज्या धान्याचे वजन वाढलेले दिसते, त्यानुसार शेतकरी नव्या उत्साहाने आपले काम सुरू करतात.

शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकांबद्दल आशावाद देणारा हा अनोखा उत्सव ‘आषाढी’ म्हणून ओळखला जातो आणि तो जिल्ह्याच्या कानाकोपऱ्यातून शेकडो शेतकऱ्यांना आकर्षित करतो. याव्यतिरिक्त, मंदिरात दसरा, दिवाळी, कार्तिक पौर्णिमा आणि वैकुंठ चतुर्दशी साजरी केली जाते.

सोमवार, गुरुवार आणि पौर्णिमा व अमावस्येच्या दिवशी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिर सामान्यतः सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८:३० पर्यंत भाविकांसाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • उमरेठ बसस्थानकापासून १ किमी आणि आनंदपासून ३६ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील विविध शहरांमधून उमरेठसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ९८२४३९५०७१.
Back To Home