नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर

बार बामनोली, ता. पेटलाद, जि. आणंद

आपल्या देशाच्या विस्तीर्ण भूमीवर सर्व दुष्टांचा संहार करणाऱ्या भगवान महादेवांची हजारो प्राचीन मंदिरे आहेत. त्यापैकी बार बामनोली गावात स्थित असलेले प्रसिद्ध नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर विशेष महत्त्वाचे स्थान राखून आहे. पिढ्यानपिढ्या, भाविकांची या देवतेवर गाढ आणि अढळ श्रद्धा आहे, कारण येथील महादेव अत्यंत ‘जागृत’ दैवत मानले जातात. अशी पवित्र धारणा आहे की, प्रभू आपल्या भक्तांच्या जीवनातील सर्व प्रकारची संकटे, आजारपण, गहन दुःख आणि नकारात्मकता दूर करण्यासाठी हस्तक्षेप करतात.

हे मंदिर अंदाजे पाचशे वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. स्थानिक दंतकथेनुसार, प्राचीन काळी आजूबाजूचा परिसर एक विस्तीर्ण कुरण होता, जिथे स्थानिक गुराखी दररोज आपली गुरे चरायला आणत असत. असे दिसून आले की, कळपातील एक दुभती गाय दररोज एका विशिष्ट ठिकाणी आपले दूध सोडून देत असे. या वारंवार घडणाऱ्या चमत्काराने आश्चर्यचकित होऊन, एका गुराख्याने ही गोष्ट आपल्या सहकाऱ्यांना सांगितली. सर्वांनी मिळून त्या नेमक्या ठिकाणी जमीन खोदण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या परिश्रमातून जमिनीखाली गाडलेले एक ‘शिवपिंड’ (भगवान शिवाचे प्रतीक) प्रकट झाले. या अद्वितीय तांबूस रंगाच्या ‘शिवपिंड’वर एका बाजूला निळसर छटा होती. हा निळा रंग पाहून उपस्थितांची खात्री पटली की हे दुसरे कोणी नसून ‘नीलकंठेश्वर महादेव’ (निळा कंठ असलेले प्रभू) आहेत. परिणामी, गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन त्या ठिकाणी एक छोटेसे मंदिर उभारले आणि औपचारिक ‘पूजा’ सुरू केली.

नीलकंठेश्वर महादेवांचे प्रकटीकरण हे भगवान शिवाच्या सर्वात प्रसिद्ध आणि सर्वत्र पूजनीय रूपांपैकी एक आहे. या रूपाबद्दलची विस्तृत माहिती शिवपुराण, भागवत पुराण आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये आढळते. या कथेचा मुख्य विषय ‘समुद्र मंथन’ हा आहे. पौराणिक कथेनुसार, ‘अमृत’ मिळवण्यासाठी ‘देव’ आणि ‘दानव’ यांनी ‘क्षीरसागर’ मंथन करण्याचा निर्णय घेतला. या महाकाय कार्यासाठी मंदार पर्वताचा रवी म्हणून आणि वासुकी नागाचा दोरी म्हणून वापर करण्यात आला. या मंथनातून चौदा प्रकारची रत्ने बाहेर आली, परंतु या खजिन्यासोबतच ‘हलाहल’ नावाचे एक भयानक आणि प्राणघातक विषही प्रकट झाले. या विषाची तीव्र उष्णता आणि प्राणघातक शक्तीने काही क्षणातच सर्व काही भस्मसात करण्याची भीती निर्माण झाली होती. या प्रलयापासून स्वतःचा बचाव करणे अशक्य असल्याचे पाहून, देव आणि दानव दोघांनीही भगवान शिवाचा आश्रय घेतला. विश्वाच्या कल्याणासाठी, भगवान शिवाने ‘हलाहल’ प्राशन करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला. जसे त्यांनी विष प्राशन केले, तसे माता पार्वतींनी विष त्यांच्या पोटात जाऊन शरीराला हानी पोहोचवू नये म्हणून त्यांचा कंठ घट्ट पकडला. परिणामी, ‘हलाहल’ त्यांच्या घशात कायमचा अडकून राहिला. त्या भयानक विषाच्या प्रभावामुळे प्रभूंचा कंठ पूर्णपणे निळा झाला. म्हणूनच त्यांना ‘नीलकंठ’ किंवा ‘नीलकंठेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. विष प्राशन केल्यानंतर शरीरातील जळजळ कमी करण्यासाठी, देवांनी त्यांच्यावर पाणी आणि थंड दुधाचा निरंतर ‘अभिषेक’ केला. या महत्त्वपूर्ण पौराणिक घटनेतूनच ‘शिवलिंगा’वर ‘जलाभिषेक’ करण्याची प्राचीन परंपरा सुरू झाली.

नीलकंठेश्वर महादेवांचे भव्य मंदिर बार बामनोली गावापासून थोड्या अंतरावर, शांत आणि हिरवळीच्या वातावरणात वसलेले आहे. मंदिराच्या समोर एक ‘तुळशी वृंदावन’ आणि ‘होम-हवन’साठी बांधलेली ‘यज्ञकुंड’ आहे. विस्तीर्ण अंगण विविध सावली देणाऱ्या वृक्षांनी सुशोभित आहे. अलीकडच्या काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. प्राचीन ‘गर्भगृह’ची मूळ जागा जतन करून, आजूबाजूची रचना नव्याने बांधण्यात आली आहे. गर्भगृहाच्या भोवती एक नवीन ‘सभामंडप’ बांधला असून, त्याला मजबूत बाह्य रेलिंग आहे. मंडपात प्रवेश करण्यासाठी समोर, उजवीकडे आणि डावीकडे दरवाजे आहेत. मंडपात अनेक चौरस खांब असून ते बाहेरील बाजूस सजावटीच्या कमानींनी जोडलेले आहेत. ‘सभामंडपा’चे घुमटाकार छत विविध देवतांच्या उत्कृष्ट आणि रंगीबेरंगी चित्रांनी सुशोभित केलेले आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे एक लहान ‘अंतराळ’ (प्रवेशद्वार) आहे जो गर्भगृहाकडे जातो. अंतराळामध्ये, गर्भगृहाच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर, एका चौरंगावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटी कोरीव असून, ‘ललाटबिंब’वर (मध्यवर्ती लिंटेल) भगवान गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या जमिनीच्या मध्यभागी प्राचीन ‘शिवपिंड’ आहे, ज्यावर फणा काढलेला पितळी नाग आहे. देवावर पाण्याचा निरंतर प्रवाह राखण्यासाठी छतावरून तांब्याचे ‘अभिषेकपात्र’ टांगलेले आहे. गर्भगृहाच्या मागील आणि उजव्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये अनुक्रमे माता पार्वती आणि भगवान गणेशाच्या मूर्ती आहेत.

सभामंडपावरील घुमटाकार शिखरावर ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ आहे. गर्भगृहाच्या वर मुख्य ‘शिखर’ आहे—जी एक उंच, निमुळती, चौरस रचना आहे. या शिखराच्या चार कोपऱ्यांवर खांबांचे कोरीव काम असून, प्रत्येक भिंतीवर तीन ‘अंगशिखरे’ आहेत. मुख्य शिखराच्या शिखरावर ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ विराजमान आहेत.

‘महाशिवरात्री’ हा या मंदिराचा प्रमुख वार्षिक उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस मंदिराच्या जीर्णोद्धाराचा वर्धापन दिन देखील आहे, जो मोठ्या उत्साहात आणि भक्तीभावाने साजरा केला जातो. या प्रसंगी, सात दिवस सलग ‘शिवपिंड’वर ‘लघुरुद्र’ आणि ‘अतिरुद्र अभिषेक’ केले जातात. या उत्सवासाठी, विस्तीर्ण अंगणात एकशे एक ‘यज्ञवेदी’ उभारल्या जातात. या वेदींवर ‘शिव यज्ञ’ आणि ‘शतचंडी यज्ञ’ आयोजित केले जातात, ज्यामध्ये शेकडो भाविक ‘यजमान’ म्हणून उत्साहाने सहभागी होतात.

या सात दिवसांच्या कालावधीत ‘भजन’ आणि ‘कीर्तन’ (भक्तीगीते आणि प्रवचन) यांसारखे विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. एक विनामूल्य ‘अन्नक्षेत्र’ (धर्मादाय स्वयंपाकघर) सर्व येणाऱ्या तीर्थयात्रींना भोजन पुरवते. याव्यतिरिक्त, वर्षभरातील इतर सण, जसे की ‘श्रावण’ महिना, ‘कृष्ण जन्मोत्सव’, ‘दसरा’ आणि ‘दिवाळी’ येथे साजरे केले जातात.

अशा सर्व उत्सवांच्या वेळी, अनेक भाविक ‘दर्शन’ घेण्यासाठी आणि ‘मानता’ (धार्मिक नवस) पूर्ण करण्यासाठी मंदिरात येतात. याशिवाय, सोमवार, ‘एकादशी’, ‘प्रदोष’, ‘पौर्णिमा’ आणि ‘अमावस्या’ या दिवशी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • पेटलादपासून २१ किमी आणि आनंदपासून १२ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • पेटलादपासून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home