जगन्नाथ महादेव मंदिर

हडगुद रोड, आनंद, ता./जि. आनंद

‘अन्नदान’ (अन्नाचे दान) हे सर्वश्रेष्ठ पुण्य मानले जाते आणि गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्णाच्या शिकवणीनुसार, भुकेल्यांना दिलेले अन्न आत्म्याला अतीव समाधान देते. संपूर्ण भारतात, शेगावचे गजानन महाराज मंदिर, पुरीचे जगन्नाथ मंदिर, तिरुपती, शिर्डी, वाराणसीचे अन्नपूर्णा मंदिर आणि वैष्णो देवी यांसारखी प्रख्यात आध्यात्मिक केंद्रे दररोज मोठ्या प्रमाणावर अन्नदान करतात. ही उदात्त परंपरा उडुपीचे धर्मस्थळ मंदिर, केरळचे वैकोम महादेव मंदिर आणि कर्नाटकातील सुब्रमण्य मंदिरातही दिसून येते. करुणेच्या याच परंपरेचे पालन करणारे एक जागृत तीर्थक्षेत्र आनंद शहरात आहे. जगन्नाथ महादेव मंदिर म्हणून ओळखले जाणारे हे एक असे पवित्र स्थान आहे, जिथे भक्तांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, येथे मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात. भगवान शिवाला समर्पित या मंदिरात दररोज दोनशेहून अधिक गरजू व्यक्तींना अत्यंत भक्तीभावाने अन्नदान केले जाते.

आनंदचा लिखित आणि मौखिक इतिहास सुमारे दोन हजार वर्षे जुना असल्याचे मानले जाते. प्राचीन काळी हे शहर ‘आनंदपूर’ म्हणून ओळखले जात असे. या प्राचीन मंदिराच्या जीर्णोद्धारादरम्यान झालेल्या उत्खननात अठरा इंच लांब, अकरा इंच रुंद आणि अडीच इंच जाडीच्या अत्यंत जुन्या विटा सापडल्या. या पुराव्यांच्या आधारे, इतिहासकारांचा असा अंदाज आहे की हे मंदिर गुप्त सम्राटांच्या काळातील असावे. शतकानुशतके, चरोतर प्रांतातील श्रीमंत पाटीदार समाज आणि इतर भक्तांनी मंदिराच्या बांधकामासाठी महत्त्वपूर्ण आर्थिक योगदान दिले आहे. सुमारे चारशे वर्षांपूर्वी काशीपुरी महाराजांनी या प्राचीन मंदिरात औपचारिक पूजेची सुरुवात केली. ही गुरु-शिष्य परंपरा त्यांच्या नारायणपुरी, शंकरपुरी आणि स्वामी दुर्गापुरी यांसारख्या उत्तराधिकाऱ्यांनी जपली. सध्या रामेशपुरी महाराज मंदिराचा कारभार पाहतात. या ऐतिहासिक वास्तूचे महत्त्व ‘चरोतर सर्वसंग्रह’ आणि ‘आनंद नो इतिहास’ यांसारख्या ग्रंथांमध्ये सविस्तरपणे नमूद केले आहे.

स्कंद पुराणाच्या ‘कौमारिका खंडात’ या प्रदेशातील शैव तीर्थक्षेत्रांचे सविस्तर वर्णन आहे, जो पूर्वी ‘आनर्त’ किंवा ‘लाट देश’ म्हणून ओळखला जात असे. हे मंदिर अनेक स्वयंभू शिवलिंगांपैकी एक मानले जाते जे भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी देवी पार्वतीने केलेल्या कठोर तपश्चर्येच्या काळात या भूमीवर प्रकट झाले होते. शिवपुराणाच्या ‘विद्येश्वर संहिता’ आणि ‘कोटिरुद्र संहिता’ मध्ये अशा जागृत तीर्थक्षेत्रांचे स्पष्ट उल्लेख आढळतात.

पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या एका दंतकथेनुसार, शतकांपूर्वी जेव्हा हा परिसर दाट जंगल होता, तेव्हा एका गुराख्याने पाहिले की त्याची गाय दररोज आपल्या सडांतून एका विशिष्ट दगडावर दुधाचा ‘अभिषेक’ करत असे. गावकऱ्यांनी ती जागा साफ केली असता, त्यांना भगवान शिवाचे स्वयंभू शिवलिंग सापडले. दुसरी एक लोककथा अशी आहे की, जेव्हा या प्रदेशात भीषण दुष्काळ पडला होता, तेव्हा गावकऱ्यांनी देवाचे नामस्मरण करत सतत ‘जलाभिषेक’ केला. त्यानंतर महादेव एका वृद्ध साधूच्या रूपात प्रकट झाले आणि त्यांनी मुसळधार पावसाला पाचारण केले. आजही स्थानिक शेतकरी आपल्या पिकाचा पहिला हिस्सा जगन्नाथ महादेवाला अर्पण करतात. ‘जगन्नाथ’ या नावाचा अर्थ ‘सदैव जागृत ईश्वर’ असा होतो. ही धारणा या विश्वासावर आधारित आहे की, अमावस्या किंवा महाशिवरात्रीच्या मध्यरात्री गर्भगृहातून डमरू आणि घुंगरांचा मंद आवाज ऐकू येतो.

हे प्राचीन मंदिर आनंद जिल्हा मुख्यालयाजवळ हडगुद रोडवर एका नयनरम्य ठिकाणी स्थित आहे. प्रवेशद्वारावरच पर्यटकांसाठी प्रशस्त पार्किंगची सोय आहे. मुख्य मंदिर मजबूत तटबंदीने वेढलेले असून, लाकडी दरवाजे आणि अंतर्गत रक्षक कक्षांसह दोन मजली प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या मजल्यावर नगारखाना आहे आणि त्यावर एक घड्याळाचा मनोरा आहे. प्रवेशद्वाराच्या शेजारी, चार फूट उंच चौथऱ्यावर महागणपतीचे मंदिर आहे. वज्रपीठावर विराजमान असलेल्या गणेशाच्या मूर्तीला पाच मुखे आणि दहा हात आहेत.

प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एका मोठ्या अंगणात प्रवेश होतो, जिथे यज्ञकुंड, तुळशी वृंदावन आणि पिंपळाच्या झाडाखाली नंदीच्या मूर्तीसह शिवपिंडी आहे. अंगणात अनेक वडाची आणि पिंपळाची झाडे आहेत आणि एका भागात अन्नक्षेत्राचे मोठे स्वयंपाकघर आहे.

मंदिराची वास्तुकला गुजरातमधील पारंपारिक मारू-गुर्जर आणि सोळंकी शैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. मुख्य मंदिर सभामंडप, अंतराळ आणि दोन गर्भगृहांचे बनलेले आहे. मंदिर एका उंच जगतीवर (प्लॅटफॉर्म) वसलेले असून, सभामंडपात जाण्यासाठी तीन पायऱ्या आहेत. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाच्या मूर्ती आहेत. अर्ध-खुल्या सभामंडपात एका चौथऱ्यावर एकाच दगडात कोरलेला नंदी आहे, ज्याच्या समोर कासवाची मूर्ती आहे. प्रदक्षिणा मार्गाच्या पलीकडे गर्भगृह आहे, जिथे शिवपिंडी जमिनीवर स्थापित आहे. देवावर पाणी पडण्यासाठी छतावरून एक ‘अभिषेक’ पात्र टांगलेले आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात पार्वतीची मूर्ती आहे, तर इतर कोनाड्यांमध्ये मारुती आणि गणेशाच्या प्रतिमा आहेत.

सभामंडपाच्या दुसऱ्या टोकाला दुसरे गर्भगृह, म्हणजेच ‘गुरु मंदिर’ आहे. येथे वज्रपीठावर श्री दत्तांची पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती स्थापित आहे, तसेच विविध संतांच्या मूर्ती आणि चित्रे आहेत. गर्भगृहाच्या वरील निमुळत्या होत जाणाऱ्या चौकोनी शिखरांवर प्रत्येक बाजूला तीन अंगाशिखरे कोरलेली आहेत, ज्यांच्या शिखरावर दुहेरी आमलक आणि सुवर्ण कळस आहेत.

जगन्नाथ महादेव मंदिरात अनेक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात, ज्यामध्ये महाशिवरात्र आणि संपूर्ण श्रावण महिना हे प्रमुख वार्षिक उत्सव असतात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी मंदिर फुलांनी सजवले जाते आणि पहाटेपासूनच रुद्राभिषेक, लघुरुद्र आणि महारुद्र यांसारखे विधी केले जातात, तसेच या दिवशी भव्य जत्रेचे आयोजनही केले जाते.

श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी, देवाला धान्य आणि फळांच्या आकर्षक सजावटीने, म्हणजेच ‘अन्नकूट’ने सजवले जाते. याव्यतिरिक्त, श्री कृष्ण आणि हनुमान जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

या धार्मिक कार्यांसोबतच, मंदिर आपली सेवाभावी मोहीम अविरतपणे सुरू ठेवत असून, दररोज दोनशेहून अधिक गरजू व्यक्तींना मोफत अन्नदान केले जाते. भाविकांसाठी मंदिर दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८:३० या वेळेत दर्शनासाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • आनंद बस स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून आनंदसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी विविध पर्याय उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क – रमेशपुरी महाराज, मोबा. ८१५६०४८८६५, ७८७८९२२३३.
Back To Home