बी.ए.पी.एस. स्वामीनारायण मंदिर

आनंद शहर, ता. व जि. आनंद

अठराव्या शतकात, जेव्हा भारतीय समाज जातीय आणि सामाजिक भेदभावाच्या कठोर बंधनांमध्ये खोलवर अडकला होता, तेव्हा अनेक संतांनी मानवी मूल्यांची पुनर्स्थापना करण्याच्या उद्देशाने आध्यात्मिक चळवळी सुरू केल्या. याच काळात अक्षरधाम स्वामीनारायण परंपरेचा उदय झाला, ज्याने सर्व जाती आणि समुदायांच्या स्त्री-पुरुषांना मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करण्याचा समान अधिकार आहे, असे ठामपणे सांगितले. मानवी जीवनात शांती आणि आनंद आणण्याच्या उद्देशाने स्थापित केलेला हा आध्यात्मिक मार्ग सुरुवातीला उद्धव संप्रदाय म्हणून ओळखला जात होता आणि हळूहळू त्याचे स्वामीनारायण संप्रदायात रूपांतर झाले. सर्वांसाठी आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग खुला करून, या परंपरेने जगभरात अनेक मंदिरांच्या बांधकामाला प्रेरणा दिली. मंदिरांच्या या विशाल जाळ्यामध्ये, आनंद शहरातील भव्य मंदिर एक विशिष्ट स्थान व्यापते. आज ते जिल्ह्याभरातील हजारो भक्तांसाठी श्रद्धेचे एक पूजनीय केंद्र म्हणून उभे आहे.

या परंपरेचा इतिहास सुमारे दोन शतकांपूर्वी भगवान स्वामीनारायणांनी गुजरातमध्ये केलेल्या कार्यापर्यंत जातो. त्यांचा जन्म ३ एप्रिल १७८१ रोजी सध्याच्या उत्तर प्रदेशातील छपैया गावात घनश्याम पांडे म्हणून झाला. अगदी लहानपणापासूनच त्यांनी वेद आणि इतर पवित्र ग्रंथांचा सखोल अभ्यास केला. अवघ्या सात वर्षांच्या कोवळ्या वयात, त्यांनी संपूर्ण भारतात पायी तीर्थयात्रा सुरू केली, उपखंडभर प्रवास केला. अष्टांग योगावरील त्यांच्या प्रभुत्वामुळे ते नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सात वर्षांच्या तीर्थयात्रेनंतर, २१ ऑगस्ट १७९९ रोजी, त्यांची लोज येथे मुक्तानंद स्वामींशी भेट झाली. त्यानंतर, १८ जून १८०० रोजी, त्यांची पिपलाना येथे रामानंद स्वामींशी भेट झाली. रामानंद स्वामींनी त्यांना औपचारिकपणे आध्यात्मिक पंथात दीक्षा दिली, त्यांना सहजानंद स्वामी हे नाव दिले आणि कालांतराने ते स्वामीनारायण म्हणून सर्वत्र ओळखले जाऊ लागले.

संप्रदायाचा विस्तार होत असताना, सुमारे एक शतकानंतर, त्याचे कार्य पुढे नेण्याची जबाबदारी ब्रह्मस्वरूप शास्त्रीजी महाराजांनी स्वीकारली. ५ जून १९०७ रोजी, त्यांनी आनंद जिल्ह्यातील बोचासन येथे पहिले ‘शिखरबद्ध’ मंदिर स्थापित केले आणि ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (बी.ए.पी.एस.) च्या स्थापनेची औपचारिक घोषणा केली. सध्या, ही संस्था जगभरात ३,८५० पेक्षा जास्त केंद्रे आणि १,५५० पेक्षा जास्त मंदिरे चालवते. आनंदमधील या विशिष्ट मंदिराची कल्पना भक्तांच्या हृदयात बऱ्याच काळापासून होती आणि ती आकांक्षा अखेर ३ डिसेंबर २००० रोजी ब्रह्मस्वरूप प्रमुख स्वामी महाराजांनी मंदिराची प्रतिष्ठापना केली तेव्हा पूर्ण झाली.

अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे की, त्यांच्या तीर्थयात्रांच्या वेळी, भगवान स्वामीनारायणांनी आपल्या दिव्य पावलांनी चरोतरची भूमी पवित्र केली होती. स्थानिक परंपरांनुसार, ते आनंद शहरातील गोया तलावाच्या (आता गया तलाव म्हणून ओळखले जाते) काठी अनेकदा ध्यानस्थ बसत असत. या प्रदेशाचा उल्लेख संप्रदायाच्या प्रमुख धर्मग्रंथांमध्ये, म्हणजे ‘वचनामृत’ आणि ‘शिक्षापत्री’ मध्ये वारंवार आढळतो. ‘वचनामृत’ हे भगवान स्वामीनारायणांनी दिलेल्या प्रवचनांचे संकलन आहे, ज्यात त्यांनी आध्यात्मिक जीवनात मंदिरांच्या महत्त्वावर भर दिला आहे. त्याचप्रमाणे, निष्कुलानंद स्वामींनी रचलेले ‘भक्तचिंतमणी’ हे कार्य या प्रदेशातील हरिभक्तांची (भक्तांची) भक्ती, प्रेम आणि त्याग यांचे वर्णन करते.

गया तलावाचे पाणी धार्मिक विधींसाठी गंगेप्रमाणे पवित्र मानले जाते. याच परिसरात, शहराच्या एका गजबजलेल्या भागातील मुख्य रस्त्यावर स्थित,

हे मंदिर अक्षर-पुरुषोत्तम तात्विक सिद्धांताचे एक जिवंत प्रतीक म्हणून उभे आहे. मंदिर परिसर प्रवेशद्वारासह एका सीमा भिंतीने वेढलेला आहे. प्रशस्त अंगणात, डाव्या बाजूला, भक्तांसाठी निवासस्थान प्रदान करणारी पाच मजली इमारत आहे. या संरचनेत एका वेळी शेकडो अभ्यागतांना सामावून घेता येते. भक्तानिवासाला लागून आणि मुख्य मंदिरासमोर ब्रह्मस्वरूप भगतजी महाराज, योगीजी महाराज आणि प्रमुख स्वामी महाराज यांच्या मूर्ती असलेली छोटी मंदिरे आहेत. ही मंदिरे, सजावटीच्या भिंती आणि सुंदर प्रवेशद्वारांनी सुशोभित आहेत आणि घुमटाकार शिखरांनी मुकुटबद्ध आहेत.

स्वामीनारायण मंदिरांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्य रचनेनुसार, मंदिर स्वतः एक भव्य दुमजली रचना आहे. तळमजल्यावर सांस्कृतिक कार्यक्रम सभागृह, प्रशासकीय खोल्या आणि मंदिराचे कार्यालय आहे. सुमारे तीस पायऱ्या वरच्या मजल्यावर जातात जिथे मुख्य मंदिर आहे. रचनेत तीन बाजूंनी मुखमंडप (प्रवेश मंडप), एक सभामंडप (सभा सभागृह) आणि तीन गर्भगृह (गर्भगृह) आहेत. तिन्ही मुखमंडपांमध्ये आणि सभामंडपात नक्षीदार खांब उभे आहेत. हे खांब सजावटीच्या पायांवरून वर येतात आणि सुंदर कमानींनी जोडलेले आहेत. खांबांच्या शाफ्टवर एकत्रित अलंकारिक नक्षीकाम आहे आणि त्यांच्या शीर्षस्थानी छत बीमना आधार देणारे कंस आहेत. या कंसांवर देवता, संत आणि विविध पक्षी आणि प्राण्यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या कंसांनी आधारलेले बीम आणि छत पॅनेल समृद्ध नक्षीकामाने सुशोभित आहेत. संपूर्ण मंदिर राजस्थानमधील बन्सी पहाडपूर येथील विशिष्ट गुलाबी वाळूच्या दगडापासून बांधले गेले आहे.

अर्ध-खुल्‍या सभामंडपासमोर तीन गर्भगृह आहेत. गर्भगृहांच्या दरवाजांच्या चौकटी उत्कृष्ट नक्षीकामाने सुशोभित आहेत. प्रवेशद्वारांवरील ललाट बिंबावर गणेशाची कोरलेली प्रतिमा आहे, तर मंदारकामध्ये चंद्रशिला आणि कीर्तिमुख नक्षीकाम आहे.

मुख्य गर्भगृहात, वज्रपीठावर ठेवलेल्या सुंदर अलंकृत मखरावर, भगवान स्वामीनारायण आणि गुणातीतानंद स्वामींच्या मूर्ती स्थापित आहेत. उजव्या आणि डाव्या बाजूच्या गर्भगृहांमध्ये लक्ष्मीनारायण, हरिकृष्ण महाराज आणि घनश्याम महाराज यांच्या मूर्ती असलेली मखर मंदिरे आहेत. मंदिराच्या बाहेरील दर्शनी भिंतींमध्ये वायू, कुबेर, ईशान, इंद्र, अग्नी, यम आणि नैर्ऋती यांच्या मूर्ती असलेली कोनाडे आहेत. मुखमंडप आणि सभामंडपावरील छतांवर कळस आणि कलश यांनी सुशोभित घुमटाकार शिखरे आहेत. तीन गर्भगृहांवरील छते वरच्या दिशेने निमुळत्या होत जाणाऱ्या चौकोनी शिखरांमध्ये उंच होतात, प्रत्येकावर कळस, कलश आणि फडफडणारा ध्वज आहे.

वर्षभर मंदिरात विविध उत्सव आणि धार्मिक विधी अत्यंत सुव्यवस्थितपणे साजरे केले जातात. चैत्र शुद्ध नवमीला रामनवमी आणि स्वामीनारायण जयंती एकत्र साजरी केली जाते, हा मुख्य वार्षिक उत्सव असतो. या प्रसंगी, श्री रामांचा जन्मोत्सव आणि भगवान स्वामीनारायणांचा जन्मोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. दिवाळीच्या सणात,

अन्नकूट महोत्सव भाविकांसाठी एक प्रमुख आकर्षण ठरतो. त्या दिवशी, ५०० हून अधिक प्रकारच्या शुद्ध शाकाहारी पदार्थांची पर्वतासारखी मांडणी करून देवतांना नैवेद्य दाखवला जातो.

श्रावण महिन्यात ‘हिंदोळा’ उत्सव साजरा केला जातो, ज्यामध्ये देवाला दररोज सुंदर सजवलेल्या कलात्मक पाळण्यांमध्ये हळूवारपणे झोके दिले जातात. भाद्रपद शुद्ध एकादशीला, जल झिलानी एकादशी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दिवशी, गया तलावाच्या पाण्यावर मूर्तींची बोटीतून मिरवणूक काढली जाते, त्यानंतर विसर्जन विधी केले जातात. याव्यतिरिक्त, जन्माष्टमी, महाशिवरात्री आणि वसंत पंचमी यांसारखे उत्सव मंदिरात विशेष सजावटीने साजरे केले जातात. या सर्व प्रसंगी भजन, कीर्तन, धर्मग्रंथ पठण आणि मंत्रोच्चार यांसारख्या कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मंदिर रक्तदान शिबिरे, स्वच्छता अभियान आणि आपत्कालीन व्यवस्थापन उपक्रमांसह अनेक सामाजिक कार्यांमध्येही भाग घेते.

मंदिरातील दैनंदिन विधी सकाळी ६ वाजता मंगल आरतीने सुरू होतात. त्यानंतर सकाळी ७.३० वाजता शृंगार आरती, सकाळी ११.१५ वाजता राजभोग आरती, सायंकाळी ७ वाजता संध्या आरती आणि रात्री ८.३० वाजता शयन आरती होते. याव्यतिरिक्त, विविध सामाजिक गटांच्या आध्यात्मिक उन्नतीसाठी आयोजित साप्ताहिक सत्संग सभांचा भाग म्हणून, दर रविवारी सायंकाळी ६ वाजता एक संयुक्त मंडळी भरते. युवा गटाद्वारे आयोजित एक विशेष कार्यक्रम दर शनिवारी रात्री ८.३० ते १० या वेळेत होतो.

मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी बालमंडळाच्या सभा दर रविवारी सकाळी ९ वाजता आणि पुन्हा सायंकाळी ६ वाजता होतात. महिला भक्तांसाठी, महिला मंडळ दर सोमवार आणि शुक्रवारी दुपारी ३ वाजता आयोजित केले जाते. युवती मंडळाची बैठक दर रविवारी सकाळी ११ वाजता होते, तर बालिका मंडळाच्या सभा रविवारी सकाळी ९ वाजता आणि सायंकाळी ५ वाजता आयोजित केल्या जातात. भक्तांना सकाळी ७.३० ते १०.२० आणि सकाळी ११.१५ ते दुपारी १२ या दोन सत्रांमध्ये आणि पुन्हा सायंकाळी ४ वाजल्यापासून रात्रीच्या शयन आरतीपर्यंत दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • आनंद बस स्थानकापासून १ किमी अंतरावर स्थित.
  • आनंद शहरासाठी राज्यभरातील अनेक शहरांमधून राज्य परिवहन मंडळाच्या बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात.
  • आसपासच्या परिसरात अनेक निवास आणि न्याहारीची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय – भ्रमणध्वनी: ९९९८९९०१००
Back To Home