देवघोडा महादेव मंदिर

पाली-सेवालिया, ता. गळतेश्वर, जि. खेडा

‘तीर्थ’ किंवा पवित्र क्षेत्राची शास्त्रीय व्याख्या अशी आहे की, जे मानवाला संसाराच्या भवसागरातून पैलतीरावर नेण्यास मदत करते—एक आध्यात्मिक नौका जी माणसाला लौकिकातून परमार्थाकडे घेऊन जाते. अशा पवित्र तीर्थक्षेत्रांची यात्रा करणाऱ्या भाविकांना शारीरिक आणि मानसिक त्रासांतून मुक्ती मिळते, हे सर्व धर्मांमधील एक सार्वत्रिक तत्त्व आहे. पुराणांमध्ये रस्ते, नद्यांचे घाट आणि पवित्र क्षेत्रांना तीर्थांचे खरे निवासस्थान मानले गेले आहे. केवळ भौगोलिक स्थानाच्या पलीकडे जाऊन, ‘तीर्थ’ या संकल्पनेत यज्ञ, विद्वान, पवित्र अग्नि, शास्त्रे आणि धर्मकृत्ये यांचाही समावेश होतो. अगदी राजदरबारातील मंत्र्यांसह अठरा उच्च अधिकाऱ्यांनाही परंपरेने ‘तीर्थ’ असे संबोधले जाते, कारण तेच असे माध्यम असतात ज्यांच्याद्वारे माणसाला मार्गदर्शन मिळते आणि प्रगती साध्य होते. खेडा जिल्ह्यातील सेवालिया गावात वसलेले देवघोडा महादेव मंदिर हे अशाच एका पूजनीय ‘तीर्था’च्या रूपात विराजमान आहे. या ठिकाणी महादेवाच्या कृपेने कुळाची वंशवृद्धी होते, अशी भाविकांची अढळ श्रद्धा आहे.

महीसागर नदीच्या तीरावर वसलेले हे मंदिर हजार वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे म्हटले जाते. ऐतिहासिक नोंदींवरून असे दिसून येते की या भागात मंदिर स्थापत्यकलेची समृद्ध परंपरा होती आणि सोळंकी घराण्याच्या काळात येथे अनेक शिवमंदिरांची उभारणी झाली होती. त्या काळात या प्रदेशात शिवउपासनेला अत्यंत महत्त्व होते. देवघोडा महादेव मंदिराचा अचूक ऐतिहासिक काळ दर्शवणारे ठोस पुरावे उपलब्ध नसले तरी, स्थानिकांच्या परंपरेत हे पवित्र स्थान पिढ्यानपिढ्या पूजनीय मानले गेले आहे. जवळच असलेल्या बाराव्या शतकातील गळतेश्वर महादेव मंदिराचा प्रभाव आसपासच्या बांधकामाच्या स्थापत्यशैलीवर स्पष्टपणे दिसून येतो. सुरुवातीच्या काळात खेडा जिल्ह्यातील मंदिरांमध्ये कोरीव लाकूडकामाची परंपरा होती, परंतु कालांतराने त्यांची जागा दगडी वास्तूंनी घेतली. प्राचीन काळापासून पाली हे गाव मारवाड आणि सौराष्ट्रातील व्यापाऱ्यांचे विश्रामस्थान असल्याने, या महत्त्वाच्या व्यापार मार्गावर वसलेल्या या मंदिराला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. प्राचीन काळी नदीकाठ हे ऋषीमुनींचे आश्रमस्थान असायचे आणि यांपैकी अनेक मंदिरांमधील शिवपिंडींची स्थापना मूलतः याच साधू-संतांनी केली होती, असे म्हटले जाते.

पौराणिक कथेनुसार, ऋषीमुनींनी या शांत प्रदेशात कठोर तपश्चर्या केली होती आणि येथेच भगवान शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले होते. याच श्रद्धेने प्रेरित होऊन अनेक भाविक मौनव्रत धारण करण्यासाठी आणि ध्यानधारणेसाठी या स्थानाला भेट देतात. जिल्ह्यातील सोमनाथ महादेव, कपिलेश्वर आणि गळतेश्वर या प्रमुख शिवमंदिरांसोबतच देवघोडा महादेव मंदिराचीही गणना केली जाते. डाकोरचे प्रसिद्ध रणछोडराय मंदिर येथून अवघ्या दहा ते बारा किलोमीटर अंतरावर असल्याने, डाकोरची यात्रा पूर्ण केल्यानंतर भाविक पाली येथील या मंदिराला आवर्जून ‘दर्शना’साठी भेट देतात.

या महादेव मंदिराच्या नामाभिधानाभोवती एक आकर्षक लोककथा विणलेली आहे. असे म्हटले जाते की प्राचीन काळी नदीच्या दुसऱ्या तीरावर राजाचा राजवाडा होता. राजा हा महादेवाचा परमभक्त होता; तो दररोज नदी पार करून मंदिरात पूजेसाठी येत असे आणि देवाचे दर्शन घेतल्याशिवाय अन्न-पाणी ग्रहण करत नसे. एक दिवस राजा नित्य पूजेसाठी निघाला असता महीसागर नदीला अचानक भीषण पूर आला. पुराचा प्रवाह इतका तीव्र होता की त्यात मोठी झाडे आणि जड खडक वाहून जात होते, ज्यामुळे राजाला नदी पार करणे अशक्य झाले. तरीही खचून न जाता राजाने पलीकडच्या तीरावरच ध्यानस्थ बसून अनुष्ठान सुरू केले. तीन दिवस त्यांनी सर्व अन्न-त्याग करून महादेवाच्या नामस्मरणात स्वतःला पूर्णपणे मग्न करून घेतले. तिसऱ्या दिवशी त्यांच्यासमोर एक दिव्य घोडा प्रकट झाला आणि म्हणाला: ‘मी तुला महादेवाच्या दर्शनासाठी घेऊन जातो.’ राजा घोड्यावर स्वार होताच तो घोडा आकाशात झेपावला आणि नदी ओलांडून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराशी येऊन पोहोचला. गंतव्यस्थानी पोहोचताच घोडा अदृश्य झाला आणि पुराचे पाणीही ओसरले. राजाने महादेवाची पूजा केली आणि शेवटी आपला उपवास सोडला. महादेवाच्या कृपेने दिव्य घोडा प्रकट झाल्यामुळे, या देवतेला ‘देवघोडा महादेव’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या प्राचीन लोककथांवर आधारित स्थानिक बोलीभाषेतून ‘देवघोडा’ हे नाव प्रचलित झाले आहे.

गोध्रा-डाकोर महामार्गालगत आणि सेवालिया रेल्वे स्थानकाजवळ स्थित असलेल्या या मंदिराच्या समोर पार्किंग सुविधा आणि एक भव्य स्वागत कमान आहे. या कमानीमध्ये चार खांबांवर पेललेल्या एका बाल्कनीत तीन शिवपिंडी विराजमान आहेत. मंदिराच्या विस्तीर्ण प्रांगणात भगवान हनुमानजींचे एक मंदिर आहे, जिथे एका उंच ‘वज्रपीठावर’ (दगडी चबुतरा) मारुतीची दगडी मूर्ती प्रस्थापित आहे. मुख्य मंदिर हे दुमजली वास्तू आहे. तळमजल्यावर सभाखंड, कोठार आणि इतर खोल्या आहेत. मुख्य गर्भगृह पहिल्या मजल्यावर असून तेथे जाण्यासाठी दहा पायऱ्यांचा जिना आहे. या मंदिराची स्थापत्यरचना ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार), ‘सभामंडप’ (सभागृह), ‘अंतराळ’ (मध्यकक्ष) आणि ‘गर्भगृह’ या शास्त्रीय पद्धतीनुसार आहे. अर्ध-उघड्या सभामंडपात भाविकांना बसण्याची व्यवस्था आहे आणि तेथील एका लहान कोनाड्यात कालभैरवाची मूर्ती प्रस्थापित आहे. सभामंडळातील अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दुतर्फा भिंतींवर भगवान महादेवाची सुंदर रंगीबेरंगी चित्रे काढलेली आहेत. सभामंडपाच्या पुढे एक लहान अंतराळ आहे, जो गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराकडे जातो. गर्भगृहाच्या मध्यभागी संगमरवरी शिवपिंडी आहे, ज्याभोवती तांब्याचा नाग गुंडाळलेला आहे, आणि छतावरून अखंड जलाभिषेकासाठी एका पात्राची व्यवस्था केलेली आहे. देवाच्या समोर एका चबुतऱ्यावर नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती प्रस्थापित आहे. मंदिराच्या छतावर दोन शिखरे शोभून दिसतात—एक सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर आणि दुसरे गर्भगृहावर. दोन्ही शिखरे चौरसाकार पाया असलेली आणि वरच्या दिशेने निमुळती होत जाणारी आहेत, ज्यांवर द्विस्तरीय ‘आमलक’ (रेषांकित चक्र) आणि त्यावर ‘कलश’ व धर्मध्वज विराजमान आहे. गर्भगृहावरील मुख्य शिखर हे अधिक उंच आहे.

मंदिराच्या मागे थोड्याच अंतरावर महिसागर नदी वाहते. या तीरावर वसलेली शिवमंदिरे अत्यंत पवित्र मानली जातात; भगवंताचे आशीर्वाद घेण्यापूर्वी या नदीत स्नान केल्याने मोठे पुण्य प्राप्त होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. श्रावण महिन्यातील सोमवारी या पवित्र स्नानासाठी येथे भाविक मोठ्या संख्येने गर्दी करतात. महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक उत्सव असून तो आकर्षक सजावट आणि विद्युत रोषणाईने साजरा केला जातो. या दिवशी विशेष प्रार्थना आणि सामूहिक ‘भजनांचे’ आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यात जन्माष्टमीच्या (गोकुळाष्टमीच्या) औचित्याने येथे जत्रा भरते. मंदिरात श्री कृष्ण जयंती, हनुमान जयंती, काळभैरव जयंती, नागपंचमी, कार्तिक पौर्णिमा, दसरा आणि दिवाळी हे उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरे केले जातात. आश्विन महिन्यातील शरद पौर्णिमेला धार्मिक सोहळा आणि ‘गर्ब्याची’ रात्र आयोजित केली जाते. कार्तिक महिन्यात दिवाळी उत्सवाचा एक भाग म्हणून ‘अन्नकूट’ उत्सव साजरा केला जातो. या सर्व सण-उत्सवांसाठी विशेष कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. भाविकांच्या सोयीसाठी मंदिर चोवीस तास ‘दर्शनासाठी’ उघडे असते.

उपयुक्त माहिती

  • ठासरापासून २३ किमी आणि खेडापासून ५९ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  गलतेश्वर येथून जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या राखीव पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home