भुवनेश्वरी माता मंदिर

गुंजा, ता. विसनगर, जि. मेहसाणा

संपूर्ण पृथ्वीला ‘भुवन’ किंवा निवासस्थान मानले जाते आणि या क्षेत्रावर राज्य करणारी देवता म्हणजे देवी भुवनेश्वरी, जगाची परोपकारी संरक्षक. तिच्या दिव्य ऊर्जेनेच अस्तित्वाचे चक्र टिकून राहते असे मानले जाते. ‘देवी भागवत’ पुराणानुसार, ती दहा ‘दश-महाविद्यां’पैकी एक आहे. तिचे सर्वात प्रसिद्ध मंदिर ओडिशातील भुवनेश्वर येथे असले तरी, तिला समर्पित अनेक मंदिरे देशभरात आढळतात. यापैकी, विसनगर तालुक्यात, गुंजा येथे एक महत्त्वाचे मंदिर आहे. येथे मातेची पूजा केल्याने निःसंतान जोडप्यांना संतती प्राप्त होते अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

गुंजा येथील मंदिर उत्तर गुजरातमधील सर्वात जुन्या भुवनेश्वरी मंदिरांपैकी एक मानले जाते. गोंडल (सौराष्ट्र) येथील प्रसिद्ध भुवनेश्वरी मंदिराची स्थापना आचार्य चारणतीर्थजी महाराज यांनी १९४६ मध्ये केली असली तरी, ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार गुंजा मंदिर त्याहून शतकानुशतके जुने आहे. ब्रिटिश राजवटीतही मंदिराची पवित्रता खूप मोठी होती.

हिंदू धर्मात, तांत्रिक देवींच्या समूहाला ‘महाविद्या’ म्हणून ओळखले जाते, ज्यात दहा रूपे आहेत: काली, तारा, छिन्नमस्ता, षोडशी, भुवनेश्वरी, त्रिपुरा भैरवी, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला. गीता प्रेसने प्रकाशित केलेल्या ‘दश-महा-विद्या’ या ग्रंथात भुवनेश्वरीला ‘देवी भागवत’ मध्ये वर्णन केल्यानुसार ‘मणिद्वीप’ ची अधिष्ठात्री देवी म्हणून वर्णन केले आहे. ती ‘ह्रीं’ (हृदलेखा) मंत्राची आदिशक्ती आहे आणि भगवान शिवाचा स्त्री अर्धांग मानली जाते.

महर्षी गर्गायन यांच्या मते, सूर्य आणि सात ते आठ उपग्रहांनी एक ब्रह्मांड तयार होते. अशी सात ब्रह्मांड एक ‘जगत’ बनवतात, एक हजार ‘जगत’ एक ‘विश्व’ बनवतात आणि पंधरा दशलक्ष अशी ‘विश्व’ एक ‘महाविश्व’ बनवतात. या ‘महाविश्वा’मध्ये चौदा ‘भुवन’ किंवा लोक आहेत, ज्यात सात पाताळ आणि सात स्वर्गीय लोक समाविष्ट आहेत: भूलोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक. या चौदा लोकांची सार्वभौम म्हणून, देवी भुवनेश्वरीचा स्वभाव सौम्य आहे. तिची मुख्य चिन्हे ‘पाश’ (फास) आणि ‘अंकुश’ (अंकुश) आहेत. प्रतीकात्मकपणे, ‘पाश’ ‘माया’ (भ्रम) च्या बंधनांचे प्रतिनिधित्व करतो, तर ‘अंकुश’ मुक्तीकडे नेणारी दैवी प्रेरणा दर्शवतो.

‘देवी भागवत’ मध्ये एका आख्यायिकेचे वर्णन आहे, ज्यात दुर्गम नावाच्या राक्षसाने सर्वत्र अराजकता आणि दुःख निर्माण केले. त्याच्या अत्याचारांमुळे व्यथित होऊन, देवतांनी हिमालयात आश्रय घेतला आणि भगवती भुवनेश्वरीची प्रार्थना केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, देवी बाण, कमळ आणि भाज्या घेऊन (शाकंभरीचे रूप धारण करून) प्रकट झाली. तिच्या डोळ्यांतून हजारो अश्रू वाहू लागले, ज्यामुळे पृथ्वीवरील कोरडे जलस्रोत पुन्हा भरले. त्यानंतर तिने युद्धात दुर्गम राक्षसाचा पराभव केला आणि चोरीला गेलेले वेद देवांना परत केले. ओडिशातील भुवनेश्वर, त्रिपुरातील उदयपूर, राजकोटमधील गोंडल आणि गुजरातमधील गुंजा व्यतिरिक्त, सोळंकी-चालुक्य काळातील गुंजा शहरात भुवनेश्वरीला समर्पित प्राचीन स्थळे अस्तित्वात आहेत. अलीकडील नूतनीकरणानंतर, मंदिराने त्याचे सध्याचे भव्य रूप प्राप्त केले आहे.

गुंजा गावाच्या परिघावर स्थित, मंदिर परिसर विस्तृत आहे. सभोवतालच्या तटबंदीतील एका प्रवेशद्वारातून अंगणात प्रवेश होतो. सुमारे पंधरा पायऱ्या मंदिराच्या उंच ‘जगती’ (ओटा) कडे जातात. स्थापत्य रचना पारंपारिक पद्धतीनुसार आहे, ज्यात तीन ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार), एक ‘सभा मंडप’ (सभा मंडप), एक ‘अंतराळ’ (प्रवेश कक्ष) आणि ‘गर्भगृह’ (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. प्रवेश आणि सभा मंडप हे खुले बांधकाम आहेत, ज्यात उत्कृष्ट कोरीव काम आणि कमळाच्या पाकळ्यांच्या आकाराचे आधार असलेले खांब आहेत. ‘सभा मंडपात’ भगवान शंकराला समर्पित एक मंदिर आहे, ज्यात शिवलिंग आणि नंदी आहेत. ‘अंतराळात’ चार खांबांनी आधारलेला ‘सिंहमंडप’ आहे, जिथे देवीच्या वाहनाचे, सिंहाचे, एक शिल्प स्थापित आहे. गर्भगृहाच्या चौकटीवर दोन मोर आणि मध्यभागी भगवान गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे, तर वरच्या पट्टीवर कोरलेले हत्ती दर्शविले आहेत. गर्भगृहात, सिंहावर बसलेली देवीची एक सुंदर मूर्ती ‘वज्रपीठा’वर विराजमान आहे, जी चांदीच्या मुखवट्याने आणि मुकुटाने सुशोभित आहे. मुख्य शिखर ‘उरुशृंग’ शैलीत आहे, जे त्याच्या अनेक लहान प्रतिकृतींनी सुशोभित आहे.

दरवर्षी, गुंजा येथील रहिवासी ‘आसो’ (आश्विन) नवरात्री उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा करतात. शरद नवरात्रीसोबतच चैत्र नवरात्रीही पाळली जाते. ‘आसो सुद आठम’ (आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील आठवा दिवस) रोजी एक भव्य जत्रा भरते. या उत्सवाचे मुख्य आकर्षण म्हणजे ‘पल्ली उत्सव’. ‘पल्ली’ ही पाच पेटलेल्या दिव्यांनी सुसज्ज असलेली एक विशेष लाकडी रथिका आहे. मातेच्या ‘पल्ली’ला शुद्ध गाईच्या तुपाने अभिषेक करण्याची प्राचीन परंपरा आजही काटेकोरपणे पाळली जाते, या एकाच दिवशी शेकडो किलो तूप अर्पण केले जाते. भाविक आपल्या नवस पूर्ण झाल्यावर ‘तांब्याचे गरबे’ (भांडी) देखील अर्पण करतात. मकर संक्रांतीच्या दिवशी, गावात ‘गेंद मेळा’ नावाचा एक अनोखा लोकउत्सव आयोजित केला जातो, जो या प्रदेशाचे सांस्कृतिक वैशिष्ट्य आहे. भुवनेश्वरी जयंतीला ‘त्रैलोक्य मंगल कवच’ आणि ‘भुवनेश्वरी कवच’ चे पठण केले जाते.

उपयुक्त माहिती

  • विसनगरपासून ९ किमी आणि मेहसाणापासून ३४ किमी अंतरावर स्थित
  •  विसनगर आणि मेहसाणा येथून GSRTC बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या आवारात पोहोचू शकतात
  •  परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे