भृगू ऋषी मंदिर

दांडिया बाजार, भरुच, जि. भरुच

पवित्र नर्मदा नदीच्या काठी वसलेले एक प्राचीन शहर, भरुच, केवळ दर्शनाने पापांपासून मुक्ती देते असे मानले जाते. प्राचीन काळी हे शहर भरुतकच्छ आणि मूळतः भृगुकच्छ या नावाने ओळखले जात होते, हे नाव महान ऋषी भृगू यांच्या नावावरून पडले. या शहरात आजही ऋषी भृगू यांना समर्पित मंदिर आहे आणि असे मानले जाते की त्यांनी प्रसिद्ध ज्योतिष ग्रंथ, भृगू संहिता, येथेच लिहिला. मंदिराच्या परिसरात शनी, रिद्धी सिद्धी विनायक (भगवान गणेश), ज्वालेश्वर महादेव (शिव) आणि भृगू महादेव (शिव) यांची मंदिरे देखील आहेत.

भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात, विभूती योग प्रवचनादरम्यान, भगवान कृष्ण भृगूंच्या महानतेचा उल्लेख करतात, “महान ऋषींमध्ये मी भृगू आहे.” (महर्षीणां भृगुरहम्.) भृगू ऋषी हे सप्तर्षींपैकी (सात महान ऋषी) एक होते आणि त्यांना ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र मानले जाते. प्राचीन ग्रंथांनुसार, कृत्रिमरित्या अग्नी निर्माण करण्याची प्रक्रिया सर्वप्रथम भृगू यांनी शोधली. त्यांचे नाव संस्कृत शब्द ‘भृग्’ वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ अग्नीचा आवाज किंवा ज्वाला. सुरुवातीला, भृगू सध्याच्या उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यात, भृगू क्षेत्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशात राहत होते. नंतर ते सध्याच्या भरुचमध्ये स्थलांतरित झाले. स्कंद पुराणानुसार, देवी लक्ष्मी एकदा येथे राहिली होती आणि नर्मदा नदीच्या काठी भृगू ऋषींनी आपला आश्रम स्थापन करून १४ वर्षे तपश्चर्या केली होती.

असे मानले जाते की त्यांनी येथे असताना भृगू संहिता लिहिली, या ग्रंथात सुमारे ५० लाख पत्रिका आहेत, ज्यात जगातील प्रत्येकाचे भविष्य असल्याचे मानले जाते.

भृगू ऋषी मंदिर भरुचमधील नर्मदा नदीवरील दशाश्वमेध घाटाजवळ, दांडिया बाजारात आहे. आख्यायिकेनुसार, पराक्रमी राजा बळीने या ठिकाणी दहा अश्वमेध यज्ञ केले होते, म्हणूनच याला दशाश्वमेध घाट म्हणतात. असेही मानले जाते की भगवान विष्णूंनी त्यांच्या वामन अवतारात येथे दर्शन दिले आणि राजा बळीकडून तीन पावले जमीन भेट म्हणून मागितली. बळीने विनंती मान्य केल्यावर, वामनाने विशाल रूप धारण केले, पहिल्या पावलाने स्वर्ग आणि दुसऱ्या पावलाने पृथ्वी व्यापली. तिसऱ्या पावलासाठी जागा शिल्लक नसल्याने, बळीने आपले मस्तक तिसऱ्या पावलासाठी अर्पण केले, त्यानंतर वामनाने त्याला पाताळलोकात पाठवले. घाटाभोवतीच्या परिसरात अनेक मंदिरे आहेत, ज्यात वामनांना समर्पित एक मंदिर देखील आहे. थोड्या पुढे, दांडिया बाजारात एका किंचित उंच ठिकाणी, भृगू ऋषी मंदिर उभे आहे. असे म्हटले जाते की हे मंदिर १६७५ ते १६८६ दरम्यान भृगू ऋषींच्या प्राचीन आश्रमाच्या जागेवर बांधले गेले होते आणि मराठा काळात त्याचे नूतनीकरण करण्यात आले.

मंदिराचे प्रवेशद्वार एक साधे प्रवेशद्वार आहे आणि काही पायऱ्या चढल्यानंतर भाविक अंगणात प्रवेश करतात. मंदिरासमोरील मोकळ्या जागेत, पेव्हर ब्लॉक्सने झाकलेल्या, एक धातूचा मंडप आहे. मंडपाखाली एक उंच षटकोनी चौथरा आहे, ज्यावर काळ्या दगडाचा खांब शनीचे प्रतिनिधित्व करतो. खांबावर शनीचा धातूचा मुखवटा आहे, ज्याच्या पायथ्याशी देवतेची एक छोटी मूर्ती आहे. या मूर्तीला हसरे मुख आहे, त्रिशूल आणि गदा धारण केलेले चार हात आहेत आणि एक हात आशीर्वादासाठी वर केलेला आहे. त्याच्या मागे त्याचे वाहन, म्हैस आहे. चौथऱ्याच्या समोर नानी पनौती (लहान संकट) आणि मोठी पनौती (मोठे संकट) या नावाच्या देवतांना समर्पित दोन छोटी मंदिरे आहेत, ज्यांना शनीच्या पत्नी मानले जाते. नानी पनौती अडीच वर्षांच्या कठीण काळाचे प्रतिनिधित्व करते, तर मोठी पनौती साडेसातीच्या साडेसात वर्षांच्या टप्प्याचा संदर्भ देते. शनीचे दर्शन उजव्या बाजूने घेण्याची प्रथा आहे, थेट डोळ्यांशी संपर्क टाळला जातो.

मंदिरासमोर व्हरांडा असलेली एक जुनी हवेलीसारखी इमारत आहे. तिच्या एका खोलीत भृगू ऋषी महादेव मंदिर आहे, जिथे अनेक दगडी लिंग (शिवाचे प्रतिनिधित्व) एका उंच चौथऱ्यावर रांगेत मांडलेले आहेत. यात भृगू महादेव, वैजनाथ, ओंकारेश्वर, महाकालेश्वर, मल्लिकार्जुन आणि सोमनाथ लिंगांचा समावेश आहे, जे सर्व धातूच्या नागांच्या फणांनी सुशोभित आहेत. या मंदिराच्या आतील गर्भगृहात, ऋषी भृगूंना समर्पित एक आसन (बैठक) आहे, ज्यात एक लहान पलंग आणि उशी, आणि ऋषींची एक मोठी रंगीत मूर्ती आहे. या व्यवस्थेच्या पायथ्याशी त्यांच्या चांदीच्या पादुका आहेत. भिंतीच्या बाजूला चार वेदांचे चित्रण करणारी दगडी लिंगे आहेत. मंदिराच्या भिंतींवर ब्रह्मा, विष्णूचे दहा अवतार, दत्तात्रेय आणि वराहाची नक्षीकाम आहेत. वराह आणि विष्णूच्या दगडी मूर्ती प्राचीन असल्याचे दिसते.

या खोलीला लागून ज्वालेश्वर महादेव मंदिर आहे, ज्यात पितळी शिवलिंग आहे. हे लिंग एका उथळ चौकोनी कुंडात (शालुंका) स्थापित आहे, ज्याच्या कडांवर दोन कोरलेले सिंह आहेत. एक मोठा धातूचा साप लिंगाभोवती गुंडाळलेला आहे, त्याची फणा वर केलेली आहे. लिंगाशेजारी नंदीची (शिवाचा बैल) एक छोटी दगडी मूर्ती आणि एक धातूचा कासव आहे. याव्यतिरिक्त, सहा लहान लिंगे जवळच्या चौथऱ्यावर ठेवलेली आहेत. मंदिराच्या भिंतींवर भगवान राम, सीता, हनुमान, गणेश, पार्वती, ऋषी दुर्वास, ऋषी मार्तंड आणि सिद्धी विनायक यांच्या मूर्ती असलेल्या कोनाडे आहेत.

जुन्या मंदिराला लागून एक नव्याने बांधलेली इमारत आहे, ज्यात रिद्धी सिद्धी विनायक मंदिर आहे. येथील मुख्य मंदिरात भगवान गणेशाच्या सुशोभित कोरलेल्या सोन्याच्या प्रतिमा आहेत, ज्यांच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या पत्नी, रिद्धी आणि सिद्धी, एका उंच चौथऱ्यावर बसलेल्या आहेत. मंदिरासमोर गणेशाचे वाहन, उंदराची दगडी मूर्ती आहे. या मंदिराच्या डावीकडे परशुराम, त्यांचे वडील जमदग्नी आणि त्यांची आई रेणुका यांच्या मूर्ती आहेत. उजवीकडे भृगू ऋषींची मूर्ती आहे, ज्याच्या समोर चांदीच्या पादुका ठेवलेल्या आहेत.

मंदिरात दर शनिवारी, मंगळवारी आणि संकष्टी चतुर्थी व इतर सणांसारख्या विशेष प्रसंगी भाविकांची मोठी गर्दी असते. नर्मदा परिक्रमेत (नर्मदा नदीची पवित्र प्रदक्षिणा) सहभागी होणारे भाविकही या मंदिराला आणि दशश्वमेध घाटावरील जवळच्या नर्मदा माता मंदिराला भेट देतात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ७ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • भरूच बस स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर
  • वडोदरा आणि भरूचसारख्या जवळच्या शहरांमधून राज्य परिवहन बसेसने पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • निवास आणि भोजन सुविधा जवळ उपलब्ध आहेत
  • संपर्क: रवींद्रभाई हिंदीया,
    मो. ९८९८१७८८२०
Back To Home