भवानी माता मंदिर

राजुरा, ता. राजुरा, जि. चंद्रपूर

चंद्रपूर जिल्ह्यातील राजुरा या तालुक्याच्या शहराचे ग्रामदैवत असलेले येथील भवानी देवीचे मंदिर जागृत देवस्थान म्हणून परिचित आहे. या मंदिरातील नवरात्रोत्सवाला शेकडो वर्षांची परंपरा असून येथे दसऱ्याच्या दिवशी भरणारी यात्रा ही राजुरा तालुक्यातील मोठी यात्रा समजली जाते. नवरात्रीच्या दिवस येथे होणारा दांडिया दसऱ्याच्या दिवशी होणारे रावणदहन हे येथील प्रमुख आकर्षण आहे. येथील कोष्टी समाजातील अनेकांची ही देवी कुलदैवत आहे.

राजुरा शहरात भवानी मातेच्या मंदिराला विशेष स्थान आहे. या मंदिराच्या इतिहासाबाबत नेमकी माहिती उपलब्ध नसली तरी मंदिराच्या वास्तूवरून ते किमान ४०० वर्षे जुने असावे, असा अभ्यासकांचा दावा आहे. सध्या ज्या ठिकाणी मंदिर आहे तेथे आधी रामपूर नावाचे एक छोटे खेडे होते. हा संपूर्ण परिसर तेव्हा जंगल शेतीने व्याप्त होता. दिवसेंदिवस होणाऱ्या विकासामुळे राजुरा शहराच्या सीमा वाढत गेल्या रामपूर हे गाव या शहरात समाविष्ट झाले. त्यामुळे सध्या हे मंदिर शहराच्या मध्यवर्ती भागात आले आहे. संकटात साथ देणारी, भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी ही भवानी माता राजुरा शहराची प्रमुख श्रद्धास्थान बनली आहे.

असे सांगितले जाते की देवीचे हे स्थान येथे पुरातन काळापासून अस्तित्वात असून ही देवी सोमेश्वराबरोबर (राजुरा शहरात सुमारे १२०० ते १४०० वर्षांपूर्वीचे सोमेश्वराचे भव्य देवस्थान आहे) येथे आली. देवीचे मूळ नाव तुकाई होते, पण भवानी नावाने हे मंदिर प्रसिद्ध झाले. सध्याचे हे मंदिर नागपूरचे राजे जानोजी भोसले यांनी बांधले, असे सांगितले जात असले तरी त्याची अधिकृत नोंद मात्र नाही.

मंदिराबाबत अशी आख्यायिका आहे की फार पूर्वी गाडगे नावाचा एक देवीभक्त या गावात राहत असे. दररोज तो देवीची पूजा करून तिला नैवेद्य दाखविल्याशिवाय जेवण ग्रहण करीत नसे. एकदा पावसाळ्याच्या दिवसांत मंदिरासमोर असलेल्या नाल्याला पूर आला. त्यामुळे देवीभक्त गाडगे मंदिरात येऊ शकला नाही म्हणून देवीला उपवास घडला. त्यामुळे देवीने नाल्याला शाप दिला की तू कायम कोरडा राहशील. तेव्हापासून हा नाला कोरडा पडला आहे.

भवानी देवीच्या मंदिरासमोर भव्य पटांगण आहे. मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर दीपमाळ एक उंच त्रिशूळ आहे. जमिनीपासून साधारणतः फूट उंचीवर मंदिराचा सभामंडप आहेसभामंडपाच्या उजवीकडे बाहेरच्या बाजूने गणेशमूर्ती, तर डावीकडे काळभैरव बटुभैरव यांच्या मूर्ती आहेत. हा सभामंडप नंतरच्या काळात बांधला असून तो अर्धमंडप (बाजूने भिंती नसलेला, मोकळा) प्रकारातील आहे. सभामंडपातील स्तंभ नक्षीदार असून तेथे श्रीविष्णू, नंदीवर आरुढ शिवपार्वती, परशुराम जमदग्नी ऋषी यांच्या मूर्ती आहेत.

सभामंडपासमोर असलेले गर्भगृह हे पूर्वीचे देवीचे मूळ मंदिर होते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर प्रतिमा कोरलेल्या असून त्यातील एक बालाजी पद्मावतीची दुसरी लक्ष्मी नारायणाची आहे. गर्भगृहात सुंदर मखरामध्ये सुमारे . फूट उंचीची शेंदूरचर्चित देवीची मूर्ती आहे. डोक्यावर मुकुट, नाकात नथ, गळ्यात विविध अलंकार वैशिष्ट्यपूर्ण नेसविलेली साडी यामुळे या देवीचे रूप खुलून दिसते. गर्भगृह चौकोनी असून त्यावरील छत मात्र अष्टकोनी आहे. दररोज सकाळी देवीची महापूजा, तर सकाळी आणि सायंकाळी आरती होते. या आरतीसाठी अनेक भाविक आवर्जून उपस्थित असतात. मंगळवारी आणि शुक्रवारी देवीच्या दर्शनासाठी गर्दी असते. याशिवाय दसरा आणि चैत्र नवरात्रोत्सवात येथे यात्रा भरते. वर्षातील अनेक उत्सवही येथे साजरे होतात. येथील नवरात्रोत्सव दसऱ्याला रावण दहनाचा कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणावर होतो. या सर्व उत्सवांमध्ये महिलांची उपस्थिती लक्षणीय असते

मंदिराच्या आवारात अष्टकोनी विहीर असून पूर्वी त्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या होत्या; परंतु सुरक्षिततेच्या कारणास्तव त्या आता बुजविल्या आहेत.

या मंदिराच्या आवारात मारुतीची देवळी (छोटे मंदिर) आहे. याशिवाय येथे होणाऱ्या विविध कार्यक्रमांसाठी मंदिराच्या शेजारी मोठा सभामंडप बांधण्यात आला आहे. सकाळी ते रात्री पर्यंत भाविक गर्भगृहात जाऊन देवीचे दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती:

  • राजुरा बस स्थानकापासून . किमी, तर चंद्रपूरपासून २८ किमी अंतरावर
  • राजुरासाठी चंद्रपूरमधील अनेक तालुक्यांतून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

भवानी माता मंदिर

राजुरा, तह. राजुरा, जि. चंद्रपुर

चंद्रपुर जिले के राजुरा तहसील मुख्यालय की ग्रामदेवता मानी जाने वाली भवानी देवी का यह मंदिर जागृत देवस्थान के रूप में प्रसिद्ध है। इस मंदिर की सैकड़ों वर्षों की परंपरा है। यहाँ दशहरे के दिन लगने वाला मेला राजुरा तहसील का सबसे बड़ा मेला माना जाता है। नवरात्रि के नौ दिनों में यहाँ होने वाला डांडिया और दशहरे के दिन आयोजित रावण दहन यहाँ के मुख्य आकर्षण हैं। यहाँ के कोष्टी समाज के अनेक लोगों की यह कुलदेवी हैं।

राजुरा शहर में भवानी माता के मंदिर का विशेष महत्त्व है। मंदिर के इतिहास के बारे में सटीक जानकारी उपलब्ध नहीं है। विद्वानों का मत है कि इसकी वास्तुकला को देखकर यह कम से कम 400 वर्ष प्राचीन होना चाहिए। वर्तमान में जहाँ यह मंदिर है, वहाँ पहले रामपुर नामक एक छोटा गाँव था। तब यह पूरा क्षेत्र जंगल और खेती से घिरा था। समय के साथ विकास होने से राजुरा शहर की सीमाएँ बढ़ गईं। रामपुर गाँव इसमें सम्मिलित हो गया। इस प्रकार यह मंदिर अब शहर के मध्य में स्थित है। संकट में साथ देने वाली और श्रद्धालुओं की मनोकामनाएँ पूर्ण करने वाली भवानी माता आज राजुरा की प्रमुख आस्था बन चुकी हैं।

ऐसा कहा जाता है कि यह देवस्थान प्राचीन काल से यहाँ विद्यमान है। यह देवी सोमेश्वर के साथ यहाँ आई थीं। राजुरा शहर में लगभग 1200 से 1400 वर्ष प्राचीन सोमेश्वर का विशाल मंदिर है। देवी का मूल नाम ‘तुकाई’ था। किंतु यह मंदिर भवानी नाम से प्रसिद्ध हुआ। ऐसा कहा जाता है कि वर्तमान मंदिर नागपुर के राजा जानोजी भोंसले ने बनवाया था। यद्यपि इसका कोई प्रामाणिक उल्लेख उपलब्ध नहीं है।

मंदिर के संबंध में एक पौराणिक कथा प्रचलित है। प्राचीन काल में यहाँ गाडगे नामक एक भक्त रहता था। वह प्रतिदिन देवी की पूजा करता था। वह भोग लगाए बिना भोजन ग्रहण नहीं करता था। एक बार वर्षा ऋतु में मंदिर के सम्मुख बहने वाले नाले में बाढ़ आ गई। भक्त गाडगे मंदिर नहीं पहुँच सका। इस कारण देवी का भोग रह गया। इससे देवी ने नाले को शाप दिया कि तुम सदैव सूखे रहोगे। तभी से वह नाला सदैव सूखा रहता है।

भवानी देवी के मंदिर के सम्मुख विशाल प्रांगण है। मुख्य द्वार के सम्मुख दीपमाला और एक ऊँचा त्रिशूल है। भूमि से लगभग 5 पद ऊँचाई पर मंदिर का सभामंडप है। सभामंडप के बाहर दाहिनी ओर गणेश मूर्ति है। बाईं ओर कालभैरव और बटुभैरव की मूर्तियाँ हैं। यह सभामंडप बाद के काल में निर्मित हुआ है। यह अर्धमंडप प्रकार का है। इसकी बगल में दीवारें नहीं हैं। सभामंडप के स्तंभ नक्काशीदार हैं। इन स्तंभों पर श्रीविष्णु, नंदी पर आरूढ़ शिव-पार्वती, परशुराम और जमदग्नि ऋषि की मूर्तियाँ उत्कीर्ण हैं।

सभामंडप के सम्मुख गर्भगृह है। यह देवी का मूल मंदिर था। गर्भगृह के द्वार पर दो मूर्तियाँ उकेरी गई हैं। एक बालाजी-पद्मावती की और दूसरी लक्ष्मी-नारायण की है। गर्भगृह में मनोहर देवकोष्टक में लगभग 2.5 पद ऊँची सिंदूर लेपित देवी की पाषाण मूर्ति प्रतिष्ठित है। सिर पर मुकुट, नाक में नथ और गले में विविध आभूषण हैं। विशिष्ट शैली से पहनी गई साड़ी इस मूर्ति की शोभा बढ़ाती है। गर्भगृह चौकोर है। इसका छत अष्टकोणीय है। प्रतिदिन प्रातः देवी की महापूजा होती है। सुबह और सायंकाल आरती होती है। इसमें अनेक श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। विशेष रूप से मंगलवार और शुक्रवार को अधिक भीड़ होती है। इसके अलावा दशहरा और चैत्र नवरात्रि में यहाँ मेला लगता है। यहाँ निरंतर कई उत्सव मनाए जाते हैं। इन उत्सवों में महिलाओं की उपस्थिति अधिक होती है।

मंदिर परिसर में एक अष्टकोणीय कुआँ है। इसमें पहले उतरने के लिए सीढ़ियाँ थीं। सुरक्षा कारणों से अब उन्हें बंद कर दिया गया है। परिसर में हनुमान जी का छोटा मंदिर भी है। इसके अतिरिक्त विभिन्न कार्यक्रमों के लिए मंदिर के समीप एक बड़ा सभामंडप बनाया गया है। सुबह 7 बजे से रात 8 बजे तक श्रद्धालु गर्भगृह में जाकर देवी के दर्शन कर सकते हैं।

प्रमुख विशेषताएँ

  • राजुरा बस अड्डे से 1.5 किमी और चंद्रपुर से 28 किमी की दूरी है।
  • राजुरा के लिए चंद्रपुर जिले की कई तहसीलों से बस सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन मंदिर के वाहन पार्किंग तक जा सकते हैं।
  • परिसर में भक्तनिवास और जलपान के कई विकल्प उपलब्ध हैं।
Back To Home