भारत माता मंदिर

सुखलिया, इंदूर, जिल्हा इंदूर

हिंदू परंपरेनुसार, भूमीला (पृथ्वीला) मातेचा दर्जा दिला जातो आणि त्याच भावनेने राष्ट्रालाच देवता मानले जाते. वाल्मिकी रामायणात मातृभूमीला स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ मानले आहे. भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीचे स्फूर्तिदायक गीत ‘वंदे मातरम’ मध्ये भूमीची देवीच्या रूपात स्तुती केली आहे. वीर सावरकरांनीही राष्ट्राला ‘महानमंगला, शिवस्पदा, भगवती’ असे संबोधून गौरव केला आहे. भारत मातेवरील या भक्तीतून आणि देशभक्तीच्या उत्साहातून देशात काही ठिकाणी भारत मातेला समर्पित मंदिरे स्थापन करण्यात आली आहेत. असेच एक मंदिर इंदूरमध्ये आहे.
भारत माता संकल्पनेचा इतिहास एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून शोधला जातो, जेव्हा संपूर्ण भारतीय उपखंडाला भारतवर्ष किंवा भारत माता असे संबोधले जाऊ लागले. १८६६ च्या ‘उन्बिम्स पुराण’ या ग्रंथातून, के. सी. बंदोपाध्याय यांच्या १८७३ च्या ‘भारत माता’ या नाटकामुळे आणि बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या १८८० च्या ‘आनंदमठ’ या कादंबरीमुळे ही कल्पना प्रचलित झाली. गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांचे बंधू अबनिंद्रनाथ टागोर यांनी सर्वप्रथम भारत मातेला एक दृश्यात्मक प्रतिमा दिली. त्यांच्या १९०५ च्या चित्रात, त्या चार हातांच्या, संन्यासिनीच्या भगव्या वस्त्रात, हातात अन्नधान्य, पांढरे वस्त्र, पवित्र पुस्तक आणि जपमाळ घेतलेल्या दिसतात. १९०६ मध्ये अहमदाबादचे शिक्षक मंगललाल शर्मा यांनीही भारत मातेचे चित्र रेखाटले.
भारत मातेचे पहिले मंदिर काशी येथे स्थापन करण्यात आले, जे हिंदू धर्माचे सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. महात्मा गांधींचे सहकारी आणि बनारस हिंदू विद्यापीठाचे संस्थापक, प्रख्यात राष्ट्रवादी बाबू शिवप्रसाद गुप्ता यांनी १९३६ मध्ये, स्वातंत्र्यापूर्वीच्या काळात हे मंदिर स्थापन केले. महात्मा गांधींनी स्वतः वैदिक मंत्रोच्चारांच्या गजरात मंदिराच्या उद्घाटन यज्ञात अंतिम आहुती दिली आणि मूर्तीचा पहिला औपचारिक अभिषेक केला. इतर उल्लेखनीय भारत माता मंदिरे महाराष्ट्रातील देवगिरी किल्ल्यावर, कन्याकुमारी येथे, हरिद्वार येथे आणि उज्जैन येथे आहेत. यापैकी, भारत मातेचे एक मंदिर इंदूरच्या सुखलिया परिसरात आहे.
सुमारे पंचवीस वर्षांपूर्वी संत भय्यू महाराज यांनी हे मंदिर स्थापन केले. मूळचे मध्य प्रदेशातील शाजापूर जिल्ह्यातील त्यांचे नाव उदय सिंह देशमुख होते. त्यांच्या तारुण्यात, त्यांनी काही काळ जाहिरात उद्योगात मॉडेल म्हणून काम केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्रातील अण्णा महाराजांच्या प्रभावाखाली ते आध्यात्मिक जीवनाकडे वळले आणि गृहस्थ-संत म्हणून ओळखले जाऊ लागले. इंदूरमध्ये धर्म आणि समाजसेवेसाठी, त्यांनी ‘सद्गुरू दत्त धार्मिक आणि धर्मादाय ट्रस्ट’ तसेच ‘परमार्थ ट्रस्ट’ ची स्थापना केली. या ट्रस्ट्सद्वारे त्यांनी भारत मातेचे मंदिर बांधले आणि त्याचे उद्घाटन विलासराव देशमुख, तत्कालीन महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री यांच्या हस्ते झाले.
सुखलिया परिसरातील एका मोठ्या महानगरपालिकेच्या बागेत एका उंच चौथऱ्यावर वसलेले, हे दोन मजली मंदिर शहीद सैनिकांना समर्पित स्मारकासमोर आहे. मंदिराच्या खालच्या मजल्यावर एक कारगिल स्मारक गॅलरी आहे. तेथून, मंदिराच्या प्रांगणाकडे अकरा पायऱ्या चढतात. मंदिराला एक उंच कमानीदार प्रवेशद्वार आहे आणि प्रवेशद्वारावरील छताच्या मध्यभागी सिंहाच्या डोक्याचे नक्षीकाम आहे. मंदिराचे शिखर उरुशृंग प्रकारचे आहे, ज्यावर कमळाच्या कळ्यांच्या आकाराचे आमलक आहे. सभागृहाला तीन बाजूंनी मोठ्या खिडक्या आहेत आणि छताचे वरचे भाग रंगीत काचेच्या जडणकामांनी सुशोभित केलेले आहेत. आतमध्ये, समोरच्या संगमरवरी चौथऱ्यावर, भारत मातेची संगमरवरी मूर्ती उभी आहे. पांढऱ्या वस्त्रांनी परिधान केलेली आणि मुकुट घातलेली देवी, एका हातात तिरंगा ध्वज धारण करते तर दुसरा हात आशीर्वादासाठी उंचावलेला आहे. मूर्तीच्या मागे, संगमरवरी फरशा लावलेल्या भिंतीवर भारताचा भव्य रंगीत नकाशा आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना राष्ट्रीय चिन्हाचे उच्च-उठाव कोरीवकाम आहे.
नागरिकांमध्ये राष्ट्रीय कर्तव्याची भावना वाढवण्यासाठी स्थापन केलेले हे मंदिर दररोज किमान दोनशे अभ्यागतांना आकर्षित करते. स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिन येथे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. या प्रसंगी, आसपासच्या भागातील रहिवासी भारत मातेच्या प्रतिमेला आणि राष्ट्रध्वजाला आदरांजली वाहण्यासाठी एकत्र येतात. परिसर शांत आहे आणि जवळपासच्या भागातील विद्यार्थी अनेकदा बागेत अभ्यास करण्यासाठी येतात. नागरिकांसाठी एक चालण्याचा मार्ग तयार करण्यात आला आहे आणि दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी अनेक ज्येष्ठ नागरिक मोठ्या संख्येने भेट देतात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी
  • इंदूरच्या अनेक भागातून शहर बसेस, रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि भोजन सुविधा उपलब्ध
Back To Home