भद्रकाली माता मंदिर

भद्रण, ता. आणंद, जि. आणंद

आणंद जिल्ह्यातील भद्रण येथे स्थित प्राचीन भद्रकाली माता मंदिर हे असंख्य भाविकांसाठी श्रद्धेचे एक अढळ केंद्र आहे. ‘भद्र’ या शब्दाचा अर्थ शुभ असा होतो, तर ‘काली’ हा शब्द थेट देवीच्या श्यामवर्णाशी संबंधित आहे. अनेक कुळांची कुलदेवता म्हणून पूजनीय असलेली ही ‘जागृत’ माता आपल्या भक्तांच्या नवसाला पावणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे. शाक्त आणि तंत्र मार्गाच्या साधकांसाठी हे अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. अनेक योगी आणि संन्यासी सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी मातेची मनोभावे उपासना करतात. मानवी मनातील भ्रम निर्माण करणारी ‘महामाया’ आणि त्याच वेळी सर्व शुभ गोष्टींचे रक्षण करणारी देवी म्हणून तिची ख्याती आहे.

इसवी सन १३५७ मध्ये, कालिदास आणि आनंद पटेल नावाच्या दोन भावांनी अक्कलव येथून स्थलांतर केले आणि या प्रदेशात नवीन वस्ती स्थापन केली, भद्रण गावाच्या ऐतिहासिक वारशाचा पाया रचला. सुरुवातीला, या स्थलांतरित कुटुंबांनी भद्रकाली मातेला आपली कुलदेवता म्हणून स्वीकारले. परिणामी, हे गाव भद्रपूर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सुमारे ७०० वर्षांपूर्वी स्थापन झालेले हे प्राचीन मंदिर काळाच्या ओघात अनेकदा जीर्णोद्धारित झाले आहे. पुढे, बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या प्रगतशील राजवटीत, भद्रण गावाला आधुनिक सोयीसुविधा मिळाल्या आणि मंदिर व्यवस्थापनाने शिस्तीचे उच्च शिखर गाठले. ‘मोटी खडकी’ आणि ‘नानी खडकी’ सारख्या जुन्या वस्त्यांचा विकास याच मंदिराच्या आशीर्वादाने झाला. पाटीदार समाजाच्या ‘सहा गाव’ संस्कृतीत देवीला सर्वोच्च स्थान असल्याने, या पवित्र स्थळाला आजही प्रचंड ऐतिहासिक आणि सामाजिक प्रतिष्ठा लाभलेली आहे.

भद्रकाली माता ही देवी पार्वतीचे अत्यंत शक्तिशाली रूप मानली जाते. शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या ‘सती खंड’ (अध्याय ३२ ते ३४) मधील वर्णनानुसार, प्रजापती दक्ष यांनी आयोजित केलेल्या यज्ञात सतीने स्वतःचे बलिदान दिल्यानंतर, क्रोधीत भगवान शिवाने आपल्या जटा जमिनीवर आपटल्या. या कृतीतून भद्रकाली आणि वीरभद्र यांचा अवतार झाला. या शक्तींनी दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि जगातील अन्यायकारक व अपवित्र घटकांचा नाश करून केवळ शुभ आणि पवित्र तत्त्वांचे रक्षण केले. याच कारणामुळे देवीला ‘भद्रकाली’ म्हणजेच शुभ कार्याची रक्षक हे नाव प्राप्त झाले.

लिंग पुराणाच्या पहिल्या भागातील १०६ व्या अध्यायातील संदर्भाप्रमाणे, जेव्हा पृथ्वीवर राक्षसांचा अत्याचार वाढला आणि देवांचा पराभव झाला, तेव्हा दुष्टांच्या संहारासाठी आदिमाया उमा देवीने रौद्र रूप धारण केले. या भीषण युद्धात, देवीच्या शरीरातून बाहेर पडलेल्या तीव्र उष्णतेमुळे तिचा मूळ वर्ण पूर्णपणे काळा पडला. सलग ९ दिवस चाललेल्या या भयावह संघर्षात देवीने सर्व राक्षसांचा पूर्णपणे विनाश केला. तरीही, तिचा अनियंत्रित क्रोध शांत झाला नाही. शेवटी, देवीला शांत करण्यासाठी भगवान शिवाने बालकाचे रूप धारण केले आणि तिच्या चरणांशी जमिनीवर झोपले, ज्यामुळे ती पुन्हा आपल्या मूळ सौम्य स्थितीत आली. ही आदिमाया शांत झाली आणि तिने जगाच्या कल्याणासाठी कल्याणकारी भद्रकाली रूप धारण केले. स्थानिक मान्यतेनुसार, भद्रन जवळील पद्मपूर शहरातून भद्रासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करण्यासाठी देवीने हा अवतार घेतला होता.

हे मंदिर भद्रन गावाच्या मध्यवर्ती भागात, मुख्य बाजारपेठेत स्थित आहे. मंदिराच्या अगदी समोर वाहनतळाची सुविधा आहे. संपूर्ण मंदिर परिसर तटबंदीने वेढलेला आहे. या भिंतींमधील दुमजली प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या अंगणात प्रवेश केला जातो. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना रक्षकांच्या खोल्या आहेत आणि वरच्या मजल्यावर ‘नगरखाना’ आहे. तिथे वाघावर स्वार असलेल्या देवी दुर्गेची मूर्ती स्थापित आहे. नगरखान्याच्या दोन्ही बाजूंना काचेच्या बंद कक्षांमध्ये ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती ठेवल्या आहेत.

मुख्य मंदिराचे बांधकाम एका उंच चौथऱ्यावर उभे आहे. चार पायऱ्या चढून आपण मंदिराच्या ‘सभामंडपात’ प्रवेश करतो. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींची शिल्पे शोभून दिसतात. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या ‘ललाट-बिंबावर’ (प्रवेशद्वाराच्या वरील मध्यवर्ती बिंदू) भगवान गणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. सभामंडपाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन अतिरिक्त दरवाजे आहेत. ‘गर्भगृहाच्या’ आत, भद्रकाली मातेची तेजस्वी आणि काळ्या पाषाणाची मूर्ती ‘वज्रपीठावर’ विराजमान आहे. त्यांच्या शेजारी त्यांची बहीण बगलामुखी, ज्यांना पितांबरीदेवी म्हणूनही ओळखले जाते, त्यांची प्रतिष्ठापना केलेली आहे. गर्भगृहाच्या वर एक चौकोनी आकाराचे, निमुळते होत जाणारे ‘शिखर’ आहे. सभामंडपाच्या छताच्या पुढच्या बाजूला दोन सिंहांची शिल्पे ठेवलेली आहेत. सभामंडपाच्या छताच्या मध्यभागी ‘कलशाने’ युक्त असे एक मोठे घुमटाकार शिखर आहे.

विस्तीर्ण मंदिर परिसरातील तटबंदीच्या भिंतींना लागून असलेल्या विविध लहान मंदिरांची मांडणी अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने केलेली आहे. यामध्ये गणेश, गायत्री माता आणि दत्तात्रेय यांच्या पवित्र मूर्तींचा समावेश आहे, तसेच सत्यनारायण, साई बाबा आणि संतोषी माता यांची स्वतंत्र मंदिरे एका रांगेत मांडलेली आहेत. लहान मंदिरांच्या रांगेत, ‘नवदुर्गांच्या’ (शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, काळरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री) मूर्ती भक्तांचे लक्ष वेधून घेतात. या लहान मंदिरांसोबतच, खोडियार माता, आशापुरा माता, कुकडावारी देवी, दशमाता, जीवंतिका देवी, पुनिया देवी आणि वैष्णो देवी यांसारख्या विविध ‘शक्तिपीठांमधील’ मूर्तींचे दर्शन घेता येते. या परिसरात बटुक भैरवाचे एक मंदिरही समाविष्ट आहे. प्रांगणाच्या दुसऱ्या रांगेत चक्रेश्वरी देवी आणि शिवपिंड (भगवान शिवाचे प्रतीक) यांची मूर्ती वर्धमान भगवान (जैन धर्माचे तीर्थंकर), श्रीनाथजी, श्री कृष्ण, व्यंकटेश स्वामी आणि पद्मावती देवी यांच्यासोबत एका विशिष्ट क्रमाने मांडलेली आहे. शेजारील दुसऱ्या मंदिरात राधा-कृष्ण, जलाराम बाप्पा आणि श्री राम, लक्ष्मण व जानकी यांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. प्रांगणाच्या डाव्या बाजूला कोटेश्वर महादेवांचे एक स्वतंत्र मंदिर आहे. या मंदिराच्या मध्यभागी एक शिवपिंड असून जवळच नंदीची मूर्ती आहे. पिंडाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे. विविध सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रमांसाठी या प्रांगणात एक सुसज्ज आणि अर्ध-खुले सभागृह बांधण्यात आले आहे.

भद्रकाली माता मंदिरात वर्षभर विविध सण साजरे केले जातात. मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीचा दिवस येथे मातेचा ‘प्रकट दिन’ म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो आणि या विशेष दिवसाला स्थानिक भाषेत ‘मोती उजणी’ असे संबोधले जाते. मंदिरात वर्षातून तीन वेळा भव्य हवन आयोजित केले जातात: मार्गशीर्ष शुद्ध चतुर्दशी, श्रावण शुद्ध अष्टमी आणि अश्विन शुद्ध अष्टमी या दिवशी. चतुर्दशीला होणारे मुख्य हवन विशेषतः अद्वितीय असते. पूर्णाहुतीच्या वेळी, यज्ञात तुपाची अखंड धार सोडली जाते. येथे एक प्राचीन परंपरा जपली गेली आहे, ज्यामध्ये प्रज्वलित ज्वाळांच्या तीव्र उष्णतेमुळे यज्ञात मातीचे मडके फुटण्यावरून आगामी काळातील गावाच्या सुख-समृद्धीचा अंदाज वर्तवला जातो.

चैत्र आणि शारदीय नवरात्रीच्या काळात संपूर्ण मंदिर परिसर दिव्यांच्या रोषणाईने उजळून निघतो. या नऊ दिवसांत परिसरातील हजारो भाविक मातेच्या दर्शनासाठी गर्दी करतात. नवरात्रीच्या आठव्या दिवशी होणारे ‘कन्या पूजन’ हे या उत्सवाचे मुख्य आकर्षण असते. या विधीमध्ये, लहान मुलींना देवीचे रूप मानून अत्यंत भक्तीभावाने त्यांची पूजा केली जाते. भाविक देवीला साड्या, ‘चुनरी’ आणि ‘सौभाग्य अलंकार’ अर्पण करून आपले नवस पूर्ण करतात. खंभात येथील निस्वार्थी भक्त रेवाशंकरभाई तोळकिया यांनी ‘चंडी चरित्रा’वर आधारित रचलेली तेरा गरबा गीते आजही येथे नवरात्रीच्या काळात मोठ्या भक्तीभावाने गायली जातात.

भद्रण गावाच्या सामाजिक जीवनात या मंदिराचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वैवाहिक जीवनाची सुरुवात करण्यापूर्वी नवविवाहित जोडप्यांनी मातेचा आशीर्वाद घेणे ही येथील स्थानिक परंपरा आहे. मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी त्यांचे पाऊल देवीच्या चरणी ठेवण्याचा ‘पागलगाडी’ विधी येथे मोठ्या श्रद्धेने केला जातो. शिक्षण किंवा रोजगारासाठी परदेशी जाणारे नागरिक आणि तिथून सुखरूप परतलेले रहिवासी आपली कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी सर्वप्रथम भद्रकाली मातेच्या चरणी नतमस्तक होतात.

उपयुक्त माहिती 

  • आनंद शहरापासून २७ कि.मी. अंतरावर स्थित
  • आनंद येथून एसटी बसची सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरासमोरील पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची सोय उपलब्ध नाही
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ९८२५५ ९४९१७, ९९२५० ९०१२२
Back To Home