बी.ए.पी.एस. स्वामीनारायण मंदिर

राधनपूर क्रॉस रोड सर्कल, मेहसाणा, जि. मेहसाणा

प्राचीन आणि आध्यात्मिक वारसा लाभलेल्या मेहसाणा शहरात, एका विस्तीर्ण आणि भव्य परिसरात भगवान स्वामीनारायणांना समर्पित एक भव्य मंदिर उभे आहे. या मंदिराचे मुख्य आकर्षण म्हणजे गुलाबी वाळूच्या दगडातील उत्कृष्ट कोरीव काम, आकाशाला भिडणारे त्याचे शिखर आणि अत्यंत शांत परिसर. या मंदिरात भगवान स्वामीनारायण आणि गुणातीतानंद स्वामी यांच्या मूर्तींसह इतर अनेक हिंदू देवतांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. सुंदर बाग, आकर्षक शिल्पे आणि अत्याधुनिक सुविधांनी सुसज्ज असलेले हे मंदिर दररोज शेकडो भक्तांचे स्वागत करते. ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ द्वारे स्थापित हे मंदिर आज केवळ एक पूजास्थान नसून, बाल संस्कार, युवा संमेलने आणि विविध सामाजिक उपक्रमांसाठी एक महत्त्वपूर्ण केंद्र म्हणून कार्य करते.

स्वामीनारायण हा भारतातील एक प्रसिद्ध धार्मिक संप्रदाय आहे, ज्याची स्थापना स्वामी सहजानंद यांनी केली होती. त्यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे असून, त्यांचा जन्म १७८१ मध्ये अयोध्या जवळील छपैया येथे झाला होता. त्यांनी अनेक वर्षे हिमालयात कठोर तपश्चर्या केली, त्यावेळी ते नीळकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात होते. मेहसाणा मंदिर परिसरात त्यांच्या मूर्तीसह एक भव्य ‘अभिषेक मंडप’ (अभिषेक कक्ष) उभारण्यात आला आहे. इसवी सन १८०० मध्ये ते सौराष्ट्रात आले आणि त्यांना रामानंदी संप्रदायाचे गुरु रामानंद यांच्याकडून दीक्षा मिळाली, ज्यांनी त्यांना सहजानंद हे नाव दिले. गावोगावी फिरून त्यांनी असंख्य अनुयायांना ‘स्वामीनारायण महामंत्रा’चा उपदेश दिला. सहजानंद हे स्वतः भगवान स्वामीनारायणांचेच प्रकटीकरण आहेत, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. इसवी सन १८३० मध्ये सहजानंद, उर्फ स्वामीनारायण यांच्या निधनानंतर, संप्रदायाचे नेतृत्व गुणातीतानंद स्वामी यांनी स्वीकारले. त्यानंतर, १९०५ मध्ये, शास्त्री यज्ञपुरुषदास, ज्यांना शास्त्री महाराज म्हणूनही ओळखले जाते, यांनी स्वामीनारायण पंथात ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ ची स्थापना केली. नेतृत्वाची परंपरा नंतर प्रमुख स्वामी महाराजांकडे आली. १९७१ नंतर त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली, बी.ए.पी.एस. ने जागतिक स्तरावर प्रचंड विस्तार पाहिला. सध्या जगभरात दोन भव्य स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिरे आहेत, त्यापैकी नवी दिल्लीतील मंदिर जगातील सर्वात मोठ्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते. यमुना नदीच्या काठी १०० एकर परिसरात पसरलेले हे मंदिर गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्समध्ये देखील समाविष्ट आहे. याव्यतिरिक्त, बी.ए.पी.एस. जगभरात १५० ‘शिखरबद्ध’ मंदिरे (गर्भगृहावर उंच, सुशोभित शिखरे असलेली मंदिरे) आणि १,७०० पेक्षा जास्त इतर मंदिरांची देखरेख करते. यापैकी बहुतेक मंदिरे प्रमुख स्वामींच्या दूरदृष्टीच्या मार्गदर्शनाखाली बांधली गेली आणि मेहसाणा मंदिर या स्थापत्यकलेच्या वारशाचे एक प्रमुख उदाहरण आहे.

या मंदिराच्या इतिहासात महत्त्वपूर्ण टप्पे आहेत. उपलब्ध नोंदीनुसार, प्रमुख स्वामी महाराजांच्या ७४ व्या जयंती समारंभाच्या वेळी, डिसेंबर १९९४ मध्ये या प्रकल्पाच्या कामाला लक्षणीय गती मिळाली. भक्तांच्या वाढत्या गर्दीमुळे आणि एका भव्य मंदिराच्या संकल्पनेमुळे, सध्याचे ‘शिखरबद्ध’ मंदिर गुलाबी दगडाचा वापर करून बांधण्यात आले. ७ मे २००६ रोजी, प्रमुख स्वामी महाराजांच्या पवित्र हस्ते या नवीन मंदिराचा भव्य ‘मूर्ति प्रतिष्ठा’ (मूर्ती स्थापना) सोहळा पार पडला.

मंदिर एका उंच तटबंदीने वेढलेले आहे, ज्यामध्ये ‘प्रमुख द्वार’ नावाच्या भव्य प्रवेशद्वारातून प्रवेश दिला जातो. संपूर्ण परिसर फरसबंदी केलेला असून, त्यात सुंदर बागा आहेत. प्रवेशद्वारापासून थोड्याच अंतरावर मंदिराची भव्य रचना उभी आहे. स्वामीनारायण मंदिर स्थापत्यकलेची वैशिष्ट्ये – ‘दर्शन मंडप’ (दर्शन कक्ष), ‘सभा मंडप’ (सभा कक्ष), नक्षीदार कोरीव काम केलेले खांब, खांबांमधील ‘मकर-तोरणे’ (कमानदार प्रवेशद्वारे) आणि भव्य शिखरे व उप-शिखरे – हे सर्व येथे सुंदरपणे दर्शविले आहेत. येथे भव्यता आणि सूक्ष्म कारागिरीचा एक सुंदर संगम दिसतो. हत्तींच्या (गजराज) जीवंत आकाराच्या मूर्ती मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना रक्षण करतात.
मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर (‘जगती’) बांधले आहे. मुख्य व्यासपीठावर पोहोचण्यासाठी आठ पायऱ्या चढाव्या लागतात; या पायऱ्यांच्या संगमरवरी रेलिंगच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींची शिल्पे आहेत. व्यासपीठ पूर्णपणे संगमरवरी फरसबंदी केलेले असून, भक्तांच्या विश्रांतीसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. येथून, आणखी चार पायऱ्या ‘दर्शन मंडपा’कडे जातात. या कक्षाच्या दोन्ही बाजूंना ‘उरुशृंग’ (एकमेकांत गुंफलेली) शिखरे असलेली दोन मंदिरे आहेत. एका मंदिरात भगवान गणेशाची मूर्ती आहे, जी एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर, नक्षीदार सोन्याच्या छत्राखाली, कमळाच्या आसनावर विराजमान आहे. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी आणि सिद्धी यांच्या मूर्ती आहेत. या संगमरवरी चौथऱ्यावर ‘शिव-पंचायतना’चे कोरीव काम देखील आहे, ज्याच्या समोर एक लहान शिवलिंग आणि नंदी आहेत. दुसऱ्या मंदिरात वीर हनुमानाची एक भव्य मूर्ती आहे, जी एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर, नक्षीदार सोन्याच्या छत्राखाली विराजमान आहे. या मूर्तीच्या मागील बाजूस विविध वानरांच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत, तर वरच्या भागात भगवान राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या कोरलेल्या आकृत्या आहेत.

मंदिराचा ‘सभा मंडप’ प्रशस्त आणि मोकळ्या रचनेचा आहे. उत्कृष्टपणे कोरलेल्या खांबांच्या शीर्षस्थानी, संप्रदायाच्या प्रमुख स्वामींची सुंदर शिल्पे स्थापित आहेत. सभा कक्षाच्या घुमटाकार छतावर नाजूक कोरीव काम आहे. मुख्य गर्भगृहासमोर एक कमानदार प्रवेशद्वार आहे. या सुंदर कोरीव काम केलेल्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना ‘द्वारपालांची’ (द्वारपाल) शिल्पे आहेत. उंबरठा ‘अर्धचंद्रशिला’ (अर्धचंद्राकृती दगड) आणि ‘कीर्तिमुखांनी’ (गौरव मुखवटे) सुशोभित आहे. आतमध्ये, एका उंच संगमरवरी सिंहासनावर, नक्षीदार मंदिरात, गुणातीतानंद स्वामी, स्वामीनारायण आणि गोपाळानंद स्वामी यांच्या संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहेत. या मूर्तींना सुंदर वस्त्रे आणि अलंकारांनी सुशोभित केले आहे. स्वामीनारायण परंपरेत, गुणातीतानंद स्वामी आणि गोपाळानंद स्वामी यांना ‘परमहंस’ म्हणून पूजले जाते, कारण त्यांना स्वतः भगवान स्वामीनारायणांनी दीक्षा दिली होती. या गर्भगृहाशेजारी स्वामीनारायणांची ‘सुखशय्या’ (पवित्र शय्या) आहे.

मुख्य कक्षाच्या डावीकडील उप-गर्भगृहात हरिकृष्ण महाराज आणि राधा-कृष्णाच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. उजवीकडील उप-गर्भगृहात घनश्याम महाराजांची संगमरवरी मूर्ती आहे. या तिन्ही गर्भगृहांवर उंच ‘उरुशृंग’ शिखरे आहेत, ज्यांच्यावर दोन-स्तरीय गोलाकार ‘अमलक’ आणि तीन-स्तरीय ‘कलश’ (शिखर) आहेत. प्रत्येक शिखरावर ‘धर्म ध्वजा’ (धार्मिक ध्वज) फडकत आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर विविध देवता आणि भक्तांची चित्रे कोरलेली आहेत. मुख्य मंदिराच्या मागे भगतजी महाराज (दुसरे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी) आणि शास्त्रीजी महाराज (तिसरे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी) यांना समर्पित लहान मंदिरे आहेत. मंदिराच्या तळमजल्यावर भव्य ‘अभिषेक मंडप’ आहे, जिथे सुवर्ण मंडपात नीलकंठ वर्णींची सुवर्ण मूर्ती स्थापित आहे. या परिसरात प्रमुख स्वामी हॉल नावाची एक भव्य दुमजली इमारत देखील आहे.

‘अभिषेक मंडपात’ नीलकंठ वर्णींची ‘आरती’ (प्रकाशाचा विधी) दररोज सकाळी ६:०० वाजता आणि सायंकाळी ६:४५ वाजता केली जाते. यापूर्वी, मुख्य मंदिरात पाच ‘आरत्यां’चे वेळापत्रक पाळले जाते: ‘मंगला आरती’ सकाळी ५:४५ वाजता, ‘शृंगार आरती’ सकाळी ७:१५ वाजता, ‘राजभोग आरती’ सकाळी ११:१५ वाजता, ‘संध्या आरती’ सायंकाळी ७:०० वाजता आणि ‘शयन आरती’ रात्री ८:१५ वाजता. दररोज सकाळी ८:०० ते ९:०० वाजेपर्यंत एक सभा होते, तर दर रविवारी सायंकाळी ५:०० ते ७:०० वाजेपर्यंत ‘सत्संग सभा’ (आध्यात्मिक मंडळी) आयोजित केली जाते. भाविक दररोज सकाळी ५:०० ते दुपारी १२:०० वाजेपर्यंत आणि सायंकाळी ४:०० ते रात्री ९:०० वाजेपर्यंत ‘दर्शन’ घेऊ शकतात.

दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा) ‘अन्नकूट’ उत्सव साजरा केला जातो. हा स्वामीनारायण संप्रदायातील सर्वात भव्य वार्षिक उत्सवांपैकी एक आहे. नवीन वर्षाच्या सुरुवातीला देवाला कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी, शेकडो शाकाहारी पदार्थ कलात्मक पद्धतीने देवतांसमोर मांडले जातात. अन्नाचा डोंगर (‘कूट’) अर्पण केला जात असल्याने त्याला ‘अन्नकूट’ असे म्हणतात. आषाढ वद्य द्वितीयेपासून श्रावण वद्य द्वितीयेपर्यंत महिनाभर चालणारा ‘हिंदोळा उत्सव’ साजरा केला जातो. या उत्सवादरम्यान, देवाला दररोज एका नवीन आणि आकर्षकपणे सजवलेल्या झोक्यात (‘हिंदोळा’) ठेवले जाते. हे झोके विविध प्रकारे सुकामेवा, भाज्या, ‘राख्या’ किंवा ताजी फुले वापरून तयार केले जातात. याव्यतिरिक्त, वैशाख शुद्ध तृतीयेला (अक्षय तृतीया) ‘चंदन अर्चना’ केली जाते. वैशाखातील उन्हाळ्याच्या मध्यात भाजलेल्या जमिनीला जेव्हा विश्रांतीची गरज असते, तेव्हा देवाला शीतलता देण्यासाठी हा विधी केला जातो. मूर्तींना चंदनाच्या सुगंधी लेपाने लेपले जाते, ज्यावर गुंतागुंतीचे आणि अद्वितीय नक्षीकाम कोरले जाते.