बहुचरा माता मंदिर

राधनपूर रोड, पांचोट, ता. मेहसाणा, जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील पांचोट गावात, राधनपूर रोडवर स्थित बहुचरा माता मंदिर हे आद्यशक्तीचे एक जागृत आणि पवित्र उपासना केंद्र म्हणून ओळखले जाते. शक्ती, धैर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या बहुचरा मातेबद्दल भक्तांच्या मनात अढळ श्रद्धा आहे. विशेषतः, स्थानिक भाषेत ‘पावया’ म्हणून ओळखला जाणारा तृतीयपंथी समुदाय, त्यांना आपला मुख्य रक्षक आणि अधिष्ठात्री देवता मानतो. आपल्या भक्तांच्या हाकेला त्वरित प्रतिसाद देणाऱ्या या दयाळू मातेच्या दरबारात एक प्राचीन प्रथा प्रचलित आहे: नवस पूर्ण झाल्यावर, कृतज्ञतेचे प्रतीक म्हणून भक्त शरीराच्या विविध भागांच्या लहान धातूच्या प्रतिकृती, ज्यांना ‘अंगी’ म्हटले जाते, त्या अर्पण करतात.

मेहसाणा शहर आणि त्याच्या आसपासच्या परिसराचा इतिहास चौदाव्या शतकापर्यंत मागे जातो. मेहसाणाशी संबंधित दोन दंतकथा आहेत. एका कथेनुसार, असे मानले जाते की या नगराची स्थापना विक्रम संवत १३७५ (ई.स. १३१९) मध्ये मेसाजी चावडा नावाच्या व्यक्तीने केली होती. दुसऱ्या एका मतानुसार, याची स्थापना विक्रम संवत १४१४ (ई.स. १३५८) च्या भाद्रपद शुद्ध १० रोजी झाली होती. कोणत्याही परिस्थितीत, या नगराचे नाव चावडा वंशातील शासक मेसाजी यांच्या नावावरून पडल्याचे दिसते. अठराव्या शतकापासून ते १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत, संपूर्ण प्रदेश बडोद्याच्या गायकवाड राजघराण्याच्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली होता. ‘गॅझेटियर ऑफ इंडिया’ मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, या प्रदेशावर राजपूत, सोळंकी आणि गायकवाड राजवटीचा प्रबळ ठसा उमटलेला आहे. याच ऐतिहासिक कालखंडात बहुचरा देवीच्या उपासनेला मोठी चालना मिळाली. सोळंकी राजपूत, चारण, भिल्ल आणि तृतीयपंथी समाज या सर्वांसाठी देवी ही त्यांची कुलदेवी आहे. देवीचे पवित्र वाहन असलेल्या कोंबड्याचे चिन्ह सोळंकी शासकांच्या ध्वजावर कोरलेले होते.

धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरा बहुचरा देवीला बलुचिस्तान, पाकिस्तान येथील हिंगलाज मातेचे रूप आणि बाला त्रिपुरा सुंदरीचा अवतार मानतात. बहुचरा मातेची उत्पत्ती राजस्थानमधील जैसलमेर जिल्ह्यातील उजाला (किंवा उजलान) गावाशी घनिष्ठपणे संबंधित आहे. मारू-चारण समाजाच्या देथा कुळात जन्मलेल्या त्या बापाळदान देथा आणि देवल यांच्या कन्या होत्या. आपल्या संपूर्ण आयुष्यात त्यांनी समाजासमोर धैर्याचा एक चिरंतन आदर्श ठेवला. बापाळदान देथा हे स्वतः एक प्रख्यात कवी होते, ज्यांनी सौराष्ट्रात स्थलांतर करून बापाळका गाव वसवले होते. त्या काळातील चारण समाज त्यांच्या सचोटी आणि सत्याप्रती असलेल्या अतूट निष्ठेसाठी अत्यंत आदरणीय मानला जात असे; चारणाचा रक्तपात करणे हे महापाप मानले जात असे.

इतिहास आणि लोककथांनुसार, बहुचरा देवी एकदा आपल्या बहिणींसोबत – बुटा, बलाल, विरू, हिरू, रामेश्वरी, खेतू आणि पातू – प्रवासाला निघाल्या होत्या. या प्रवासादरम्यान, त्यांच्या ताफ्यावर बापीया नावाच्या दरोडेखोराने हल्ला केला. चारण परंपरेत, शत्रूच्या हाती जिवंत सापडण्यापेक्षा स्वतःचे प्राण अर्पण करणे अधिक सन्माननीय मानले जात असे. या बलिदानाच्या कृत्याला ‘त्रागून’ असे म्हटले जात असे. आपल्या प्रतिष्ठेचे रक्षण करण्यासाठी, बहुचरा आणि त्यांच्या बहिणींनी हा मार्ग निवडला आणि बलिदानाच्या सर्वोच्च कृत्यात स्वतःचे स्तन कापून घेतले. प्राण त्यागण्यापूर्वी, देवीने बापीया दरोडेखोराला शाप दिला आणि त्याला नपुंसक होण्याचा शाप दिला. देवीच्या शापामुळे, बापीया दरोडेखोराला त्याचे पुरुषत्व त्यागून स्त्रीवेष धारण करण्यास भाग पाडले गेले. असे मानले जाते की, या स्त्री रूपात देवीची मनोभावे पूजा केल्यानंतरच त्याला शापातून मुक्ती मिळाली. या पौराणिक कथेमुळे तृतीयपंथी समुदायामध्ये देवीचा आश्रय घेण्याची आणि तिची पूजा करण्याची दीर्घकालीन परंपरा निर्माण झाली. गुजराती भाषेत या समुदायातील सदस्यांना ‘पावैया’ असे संबोधले जाते. या मंदिरात, समुदायात नवीन प्रवेश करणाऱ्यांसाठी एक विशिष्ट दीक्षा प्रक्रिया पाळली जाते. ज्येष्ठ सदस्यांशी सविस्तर चर्चा केल्यानंतरच उमेदवारांना औपचारिकपणे स्वीकारले जाते. जरी ते अधिकृत पुजारी नसले, तरी या समुदायातील सदस्य भक्तांपर्यंत देवीचा आशीर्वाद पोहोचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

पंचोत गावाच्या मध्यभागी वसलेले बहुचरा माता मंदिराचे वास्तुशिल्प पारंपरिक हिंदू मंदिर शैलीचे दर्शन घडवते, ज्यामध्ये आधुनिक आणि गुजराती वास्तुकलेचे घटक सुसंवाद साधतात. मुख्य प्रवेशद्वार कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे, जे एका प्रशस्त अंगणात घेऊन जाते, जिथे एक मोठी विहीर आणि भक्तांसाठी बसण्याची सोय आहे. या अंगणाच्या मध्यभागी मंदिराची वास्तू उभी आहे, जी गुलाबी ‘आरसपाहाण’ दगडाचा वापर करून बांधलेली आहे. पायऱ्यांची एक छोटी रांग उंचावलेल्या चौथऱ्याकडे (जगती) नेते, ज्यावर मंदिर स्थित आहे. जगतीमध्ये प्रदक्षिणा मार्ग समाविष्ट आहे आणि मंदिर मध्यभागी स्थित आहे.

मंदिराच्या रचनेत तीन दर्शनमंडप, एक ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. दर्शनमंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुले असून, प्रत्येक खांबावर जमिनीपासून छतापर्यंत नक्षीकाम केलेले आहे. प्रदक्षिणामार्गाच्या पलीकडे अंतराळ असून ते गर्भगृहाकडे जाते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर अतिशय सुंदर कोरीव काम आहे: उंबरठ्यावर गणपतीची मूर्ती असून खाली द्वारपाल आणि तळाशी कीर्तिमुख कोरलेले आहे.

गर्भगृहाच्या आत, एका दगडी पीठावर कोंबड्यावर आरूढ असलेल्या देवीची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. चतुर्भुज देवीच्या वरच्या डाव्या हातात पवित्र शास्त्र आणि खालच्या डाव्या हातात त्रिशूळ आहे. तिच्या वरच्या उजव्या हातात तलवार आहे, तर खालचा उजवा हात ‘अभय मुद्रे’त असून तो भक्तांना आशीर्वाद आणि संरक्षण प्रदान करतो. तिचे वाहन असलेला कोंबडा निरागसतेचे प्रतीक आहे. तलवार तिच्या बलिदानाचे, त्रिशूळ सृष्टीच्या संतुलनाचे आणि शास्त्र हे चारण कुळातील सदस्य म्हणून तिच्या ज्ञानाचे प्रतीक आहे. गर्भगृहाच्या वर मुख्य शिखर असून त्याच्या चारी बाजूंना लहान प्रतिकृती आहेत. याव्यतिरिक्त, तीन दर्शनमंडप आणि सभामंडपावर तुलनेने लहान घुमटाकार शिखरे आहेत.

वर्षभर बहुचरा माता मंदिरात विविध सण आणि धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. आद्यशक्तीचे स्वरूप म्हणून, कौटुंबिक कलह, सांसारिक अडचणी आणि आरोग्याशी संबंधित समस्यांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी महिला विशेषतः देवीची पूजा करतात. संतती प्राप्ती आणि प्रजनन क्षमतेशी संबंधित समस्यांच्या निराकरणासाठी विशेष प्रार्थना केल्या जातात. तृतीयपंथी समाज तिला आपला मुख्य रक्षक मानून आदर करतो. नवस पूर्ण झाल्यावर, भक्त चांदी किंवा इतर धातूंपासून बनवलेली ‘अंगी’ अर्पण करतात.

चैत्र महिन्यातील वसंत नवरात्री आणि अश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्री हे येथील सर्वात महत्त्वाचे उत्सव आहेत. या नऊ रात्रींच्या उत्सवादरम्यान, देवीच्या नऊ रूपांची अत्यंत भक्तीभावाने पूजा केली जाते. हजारो भक्त देवीच्या दर्शनासाठी अनवाणी पायी यात्रा करतात. मंदिर भव्य सजावटीने उजळून निघते आणि स्थानिक रहिवासी व भाविक देवीच्या सन्मानार्थ गरबा आणि दांडिया नृत्यात सहभागी होत असल्याने वातावरण सामूहिक भक्तीने दुमदुमून जाते.

महाआरती, विशेष दर्शन आणि प्राकट्य उत्सव यांसारखे विधी मोठ्या उत्साहात पार पडतात. भक्त देवीला लाल चुनरी, नारळ, फुले आणि खडीसाखर प्रसाद म्हणून अर्पण करतात.

अनेक कुटुंबे या शुभ प्रसंगी नवजात बालकांचा पहिला केशकर्तन विधी म्हणजेच ‘जावळ’ (बाबरी) करण्यासाठी निवड करतात.

तृतीयपंथी समाजाचे सदस्य त्यांच्या पारंपारिक वेशभूषेत या सर्व उत्सवांमध्ये उत्साहाने सहभागी होतात.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणापासून ९ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  राज्यातील अनेक शहरांतून मेहसाणापर्यंत राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  मेहसाणा येथून, जीएसआरटीसी (GSRTC) बसेस आणि खाजगी वाहने दोन्ही उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या परिसरापर्यंत पोहोचू शकतात.
Back To Home

मंदिरे