महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असलेल्या श्री खंडोबाची द्वितीय पत्नी बाणाई हिचे एक प्राचीन स्थान परभणी जिल्ह्यातील पालम तालुक्यात बनवस येथे आहे. हे गाव लातूर, नांदेड आणि परभणी या तीन जिल्ह्यांच्या सीमेवर वसलेले आहे. येथील बाणाई देवी अत्यंत जागृत मानली जाते आणि ती भाविकांच्या नवसाला पावणारी प्रमुख देवता आहे, अशी या परिसरातील लोकांची दृढ श्रद्धा आहे. अनेक दांपत्ये अपत्यप्राप्तीसाठी बाणाई देवीला नवस करतात. या ठिकाणी नवस पूर्ण झाल्यावर म्हणजेच अपत्यप्राप्ती झाल्यावर एक अनोखा विधी केला जातो. नवजात बालकाला एका लाकडी पाळण्यात ठेवून मंदिरासमोरील पाण्याच्या कुंडात म्हणजेच कल्लोळात चालत नेण्याची प्रथा येथे आहे. तेथून बालकाला कुंडातील खंडोबाच्या स्थानावर आशीर्वादासाठी नेले जाते.
पौराणिक कथा आणि लोकपरंपरेनुसार, श्री खंडोबाची दुसरी पत्नी असलेल्या बाणाईला ‘बानू’ या नावाने देखील ओळखतात. ती इंद्रदेवाची कन्या असल्याचे सांगितले जाते. पूर्वजन्मात ती देवी पार्वतीची जया नावाची दासी होती. त्या जन्मात पार्वतीने दिलेल्या वचनामुळे पुढील जन्मी तिचा विवाह खंडोबाशी झाला, अशी आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. आपल्या पुढील जन्मी ती नाशिक जिल्ह्यातील मालेगावजवळील चंदनपुरी येथे एका धनगराला सापडली. चंदनपुरी या गावाला ‘प्रति जेजुरी’ असे संबोधले जाते. त्या धनगराने बाणाईचा सांभाळ केला.
बाणाईच्या सौंदर्याला भुलून श्री खंडोबाने धनगराचे रूप धारण केले आणि धनगरवाड्यातील तिच्या घरी चाकरी केली. त्यानंतर त्यांनी बाणाईला वश करून तिच्याशी विवाह केला आणि तिला जेजुरीला आणले. जेजुरीला आल्यावर बाणाईला पाहून खंडोबाची पहिली पत्नी म्हाळसादेवी नाराज झाली. या दोघींमधील कौटुंबिक वाद मिटवण्यासाठी खंडोबाने जेजुरी डोंगराचा वरचा भाग म्हाळसादेवीला तर खालचा भाग बाणाईला दिला. याच कारणामुळे जेजुरीगडावर म्हाळसादेवीचे मंदिर वरच्या बाजूला आहे आणि बाणाईचे स्थान गडाच्या पायथ्याशी आहे. एकदा मालेगाव येथे श्री खंडोबाशी वाद झाल्याने बाणाई देवी रुसून बनवस येथे आली होती, अशी कथा सांगितली जाते. तिची समजूत काढण्यासाठी खंडोबादेखील येथे आले. परंतु बाणाईने जेजुरीला परत जाण्यास नकार दिल्यामुळे खंडोबादेखील तिच्यासाठी येथील शिवमंदिरात स्थायिक झाले, अशी आख्यायिका आहे. बनवस हे गाव मालेगावपासून गंगाखेड रस्त्याने सुमारे आठ किलोमीटर अंतरावर आहे.
बनवस येथील बाणाईच्या मंदिराची रचना अतिशय साधी आहे. मंदिरासमोर असलेल्या प्रांगणात एकमजली सभागृह बांधलेले आहे. या सभागृहात प्रवेश करण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्ग आहे. प्रांगणात समोरच एक प्राचीन शिवमंदिर आहे. बाणाईच्या मुख्य मंदिरामध्ये चार ते पाच पुरातन मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. या सर्व मूर्तींमध्ये मध्यभागी असलेली शेंदूरचर्चित उभी मूर्ती बाणाई देवीची आहे. मंदिरावर एक शिखर आहे. या शिखराच्या चारही बाजूंना वाघाची शिल्पे कोरलेली आहेत. शिखरावरील देवकोष्टकांमध्ये विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या दिसतात. मंदिराच्या समोरील भागावर पत्र्याचे छप्पर बसवण्यात आलेले आहे. मंदिराच्या अगदी समोरच एक मोठ्या आकाराचे पाण्याचे कुंड आहे. या कुंडाला स्थानिक भाषेत ‘कल्लोळ’ असे म्हणतात. या कल्लोळात बाराही महिने पाणी असते आणि उन्हाळ्याच्या दिवसांत यातील पाणी काही प्रमाणात आटते. या कल्लोळामध्येच काही अंतरावर एक दगडी चौथरा आहे. त्यावरील चाफ्याच्या झाडाजवळ श्री खंडोबाचे स्थान असल्याचे सांगितले जाते.
या मंदिरात नवसपूर्तीचे धार्मिक विधी वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने पार पाडले जातात. जे भाविक अपत्यप्राप्तीसाठी बाणाईला नवस करतात,調 त्यांना अपत्य झाल्यावर ते बालकाला दर्शनासाठी येथे आणतात.
त्यानंतर त्या नवजात बालकाला एका लाकडी पाळण्यात निजवले जाते. गावातील चार ते पाच व्यक्ती या बालकाचा पाळणा हातात घेऊन कल्लोळाच्या पाण्यात उतरतात आणि पाण्यातून चालत चालत तो पाळणा खंडोबाच्या स्थानापर्यंत घेऊन जातात. तेथे श्री खंडोबाच्या चरणी बालकाला आशीर्वादासाठी काही वेळ ठेवले जाते. या प्रसंगी भाविकांकडून कुंडाजवळ नारळ वाढवले जातात. नवस पूर्ण झालेले अनेक भाविक या कल्लोळाच्या पाण्यात चांदीचे छोटे पाळणे देखील श्रद्धापूर्वक अर्पण करतात.
या कल्लोळाबाबत प्राचीन काळापासून एक आख्यायिका ग्रामीण भागात प्रसिद्ध आहे. पूर्वीच्या काळी या कल्लोळाच्या पाण्यात एक चिठ्ठी सोडल्यास गावात किंवा घरांमधील धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लागणारी जेवणाची भांडी या कुंडातून आपोआप बाहेर येत असत. यासाठी कार्यक्रमाच्या आदल्या दिवशी ही चिठ्ठी कल्लोळात सोडावी लागत असे.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी आवश्यक ती भांडी पाण्याच्या वर येत असत. सायंकाळी कार्यक्रम संपल्यानंतर संबंधित व्यक्ती ती भांडी स्वच्छ करून पुन्हा कल्लोळाच्या पाण्यात सोडत असे. परंतु काही वर्षांपूर्वी एका व्यक्तीने कार्यक्रमानंतर ही भांडी परत न करता स्वतःजवळच ठेवून घेतली.
तेव्हापासून या कल्लोळातून भांडी बाहेर येणे पूर्णपणे बंद झाले, अशी ग्रामीण लोककथा आहे. या कल्लोळात देवीच्या मंदिरापासून काही अंतरावर एक मोठा दगड आहे. या दगडावर देवाच्या पादुका असल्याचे सांगितले जाते. हा ‘देवाचा दगड’ म्हणून ओळखला जातो आणि भाविक त्याची मनोभावे पूजा करतात.
बनवस येथील ग्रामस्थांची बाणाई देवीवर नितांत श्रद्धा आहे. नवस बोलण्यासाठी आणि दर्शन घेण्यासाठी विदर्भ तसेच मराठवाड्यातून मोठ्या संख्येने भाविक येतात. दरवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यामध्ये मालेगाव येथे खंडोबाची मोठी यात्रा भरते. या यात्रेसाठी महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून अनेक वाघ्या-मुरळी येतात.
या यात्रेला जाण्यापूर्वी सर्व वाघ्या-मुरळींना बनवस येथील बाणाईचे दर्शन घेणे बंधनकारक मानले जाते. त्यामुळे यात्रेच्या सुमारे पंधरा ते वीस दिवस आधीपासूनच अनेक वाघ्या-मुरळी बनवस येथे मुक्कामासाठी येतात. या ठिकाणी देवीला नैवेद्य दाखवून आणि तिचा आशीर्वाद घेऊनच ते पुढील प्रवासासाठी म्हणजेच मालेगावच्या यात्रेसाठी रवाना होतात.
