केशवराज बाबासाहेब मंदिर

सेलू, ता. सेलू, जि. परभणी

शिर्डीचे श्री साईबाबा यांचे गुरु, सुभेदार गोपाळराव देशमुख ऊर्फ व्यंकूशा (ज्यांना आदराने ‘केशवराज बाबासाहेब’ म्हटले जाते) यांचे मंदिर परभणी जिल्ह्यातील सेलू तालुक्यात स्थित आहे. ‘श्रद्धा व सबुरी’ आणि ‘सब का मालिक एक’ अशी महान शिकवण देणाऱ्या साईबाबांचा सांभाळ गोपाळराव बाबासाहेब महाराजांनी त्यांच्या वयाच्या पाचव्या वर्षापासून केला होता. बाबासाहेबांच्या समाधीस्थानाजवळ असलेल्या अश्वत्थ वृक्षापाशी प्रकट झालेल्या श्रीव्यंकटेशाच्या स्वयंभू मूर्तीचे दर्शन या मंदिरात होते. या मंदिराला मोठी ऐतिहासिक व धार्मिक पार्श्वभूमी लाभली असून केशवराज महाराज (गोपाळराव) यांना या गावाच्या ग्रामदैवताचा मान आहे.

सेलू या गावाचे मूळ नाव ‘शाळूवाडी’ असे होते. गोदावरी खोऱ्यातील या परिसरात शाळू ज्वारीचे पीक मोठ्या प्रमाणावर येत असल्याने गावाला हे कृषी-संस्कृतीशी निगडित नाव मिळाले होते. कालौघात भाषिक अपभ्रंश होऊन ते सेलूवाडी झाले आणि पुढे ‘सेलू’ हे नाव रूढ झाले. हे गाव संतांची भूमी म्हणून ओळखले जाते. इ.स. १८३० च्या दशकात गोपाळराव येथे आले, तेव्हा त्यांनी परिसराला स्थैर्य देण्यासाठी येथील गढीची डागडुजी केली. हे गाव नव्याने वसवण्यासाठी त्यांनी आजूबाजूच्या लोकांना येथे आणून स्थायिक होण्यास प्रोत्साहन दिले. त्या काळात मराठवाड्यात हैदराबादच्या निजामाचे राज्य होते. गोपाळरावांनी आपल्या स्वकर्तृत्वाने, प्रशासकीय कौशल्याने आणि मुत्सद्देगिरीने जिंतूर आणि पाथरी या परगण्यांची सुभेदारी मिळवली होती.

गोपाळराव महाराजांचा जन्म धाराशीव (पूर्वीचे उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील भूमजवळ असलेल्या ‘जांब बावी’ या गावात झाला. त्यांच्या आईचे नाव सुशीला आणि वडिलांचे नाव केशवराव होते. गोपाळराव बाबासाहेब महाराजांच्या जन्माबाबत संत साहित्यात एक अत्यंत महत्त्वाची आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. त्यानुसार त्यांच्या माता-पित्यांना बरीच वर्षे अपत्यप्राप्ती नव्हती. त्यांनी कठोर अनुष्ठान करून श्रीव्यंकटेशांना प्रसन्न केले आणि पुत्रप्राप्तीचा वर मागितला. त्यावेळी, “पूर्वीचे काशीचे रामानंद स्वामी तुझ्या घरी जन्म घेतील आणि तेच गोपाळराव बाबासाहेब या नावाने नावारूपास येतील,” असा वर भगवान व्यंकटेशांनी दिला. व्यंकटेशाच्या कृपेमुळे जन्मलेल्या या बाळाचे नाव गोपाळराव ठेवण्यात आले. पुढे मुंज आणि विवाह झाल्यानंतर, लौकिक प्रापंचिक जीवनापेक्षा परमार्थाची ओढ असल्याने धर्मार्जन करण्यासाठी गोपाळराव घराबाहेर पडले. तीर्थाटन करत ते सेलू येथे आले. त्यांनी पुढे मंड्याजवळील उंबरखेड येथे एक गढी (किल्ला) बांधली. या किल्ल्यातच आणि सेलूच्या परिसरात त्यांनी बाल साईबाबांना सलग बारा वर्षे आध्यात्मिक शिक्षण दिले. आपल्या दैवी शक्तीने त्यांनी अनेक चमत्कार करून दाखवले होते. ध्यान आणि साधनेच्या वेळी त्यांना भगवान व्यंकटेशाचे सगुण रूपात दर्शन होत असे. लोक त्यांना आदराने ‘बाबासाहेब महाराज’ म्हणत असत. त्यांनी साईबाबांचा वयाच्या पाचव्या वर्षापासून सांभाळ करून त्यांना ‘धोती-पोती’, ‘खंडयोग’ आणि ‘समाधीयोग’ यांचे अत्यंत गूढ असे संपूर्ण ज्ञान दिले. साईबाबा त्यांना अत्यंत आदराने ‘व्यंकूशा’ म्हणत असत. मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीला म्हणजेच गीता जयंतीच्या दिवशी त्यांनी सेलू येथील स्मशानाच्या जागेत संजीवन समाधी घेतली. समाधी घेण्यापूर्वी त्यांनी साईबाबांना सेलूच्या पश्चिम दिशेला (शिर्डीकडे) जाण्यास सांगितले होते आणि “तुझी कीर्ती माझ्यापेक्षा जास्त होईल,” असा गुरु-आशीर्वाद त्यांनी साईबाबांना दिला होता.

साईबाबांचे निकटचे शिष्य आणि आधुनिक महाराष्ट्राचे महिपती मानले गेलेले दासगणू महाराज यांनी ‘भक्तीसारामृत’ या ग्रंथाच्या २६ व्या अध्यायात गोपाळराव देशमुख ऊर्फ व्यंकूशा हेच साईबाबांचे गुरु असल्याचे सप्रमाण सिद्ध केले आहे. याव्यतिरिक्त दासगणू महाराजांनी रचलेल्या ‘संतकथामृत’ या ग्रंथातील ५७ व्या अध्यायात आणि ‘भक्तलीलामृत’ ग्रंथातील ३१, ३२ व ३३ व्या अध्यायांत साईबाबांच्या लीळांवर व चरित्रावर विशेष प्रकाश टाकण्यात आला आहे. साईबाबांच्या आज्ञेवरूनच दासगणू महाराजांनी हे ग्रंथ लिहिल्याचे सांगितले जाते, त्यामुळे या नोंदींना ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

सेलू शहराच्या मध्यवर्ती परिसरात हे भव्य मंदिर वसले आहे. एका आकर्षक प्रवेशद्वारातून आत मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात समोरच मंदिराची मुख्य वास्तू आहे. सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची पारंपरिक रचना आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आकाराने लहान असून, त्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात श्रीव्यंकटेशाची स्वयंभू चतुर्भुज मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. काळ्या पाषाणातील या मूर्तीचे मूर्तीशास्त्रीय वैशिष्ट्य अत्यंत दुर्मिळ आहे; तिच्या हातातील शंख आणि चक्र हे ‘उलट्या’ (विपरीत) स्थितीत आहेत. तसेच, भारतीय मूर्तीशास्त्राच्या नियमांच्या पलीकडे जाऊन, या मूर्तीचा ‘वरचा डावा हात’ आशीर्वाद (वरद) मुद्रेमध्ये आहे. या मुख्य मूर्तीच्या उजव्या बाजूला साईबाबांची धातूची छोटी मूर्ती ठेवलेली आहे. मंदिराच्या सभामंडपामध्ये गोपाळराव बाबासाहेब महाराजांची पालखी दर्शनासाठी ठेवण्यात आलेली आहे. गर्भगृहावर एक सुंदर आणि प्रमाणबद्ध शिखर आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर विविध देवदेवतांची चित्रे रंगवलेली आहेत. महाराजांच्या समाधीस्थळाच्या पूर्व बाजूला महादेवाचे मंदिर, गणपती मंदिर आणि विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर अशी तीन मंदिरे आहेत. येथील विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तींची स्थापना थेट पंढरपूरच्या मूर्तींच्या धर्तीवर करण्यात आलेली आहे.

मुख्य मंदिराच्या मागील बाजूला असलेल्या अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाच्या आणि कडुलिंबाच्या झाडाजवळ गोपाळराव बाबासाहेब महाराज यांचे मूळ समाधीस्थान आहे. येथील अश्वत्थ वृक्षाला असलेल्या तीन फांद्या ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांचे नैसर्गिक प्रतीक मानल्या जातात. समाधीस्थानाजवळ असलेल्या तीन छोट्या देव्हाऱ्यांमध्ये शिवलिंग, श्री गणेश, गोपाळराव महाराजांची मूर्ती आणि त्यांची एक प्रतिमा विराजमान आहे. मंदिराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या औदुंबर वृक्षाजवळ गोपाळराव बाबासाहेब महाराजांचे एकनिष्ठ शिष्य गोविंद मंडलिक यांची समाधी स्थित आहे.

मंदिरात दररोज दुपारी १२ वाजता आणि सायंकाळी ७ वाजता नित्य आरती होते. दर गुरुवारी मंदिरात श्री विठ्ठलाची विशेष आरती केली जाते. येथे वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मार्गशीर्ष शुद्ध सप्तमी ते मार्गशीर्ष कृष्ण प्रतिपदा या काळात येथे भव्य वार्षिक जत्रोत्सव असतो. जत्रेच्या काळात संपूर्ण सेलू शहरात उत्साहाचे आणि भक्तीचे वातावरण असते. जत्रोत्सवादरम्यान दररोज मंदिरातील व्यंकटेशाच्या मूर्तीवर लघुरुद्र अभिषेक केला जातो. या कालावधीत येथे अखंड हरिनाम सप्ताह, विष्णुसहस्रनाम सप्ताह, गोपाळराव बाबासाहेब महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्राचे सामूहिक पठण, श्रीमद् भागवत कथा निरूपण, हरिपाठ, भजन, कीर्तन, प्रवचन, काकड आरती आणि महाप्रसाद अशा विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. गीता जयंतीला म्हणजेच यात्रेच्या मुख्य दिवशी दर्शनासाठी सकाळपासून भाविकांच्या लांब रांगा लागतात. दुपारी मंदिरात महाआरती झाल्यानंतर हजारो भाविकांना महाप्रसादाचे वितरण केले जाते. या यात्रेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे येथील ‘रथोत्सव’ होय. रथोत्सवाच्या दिवशी मुख्य रथाला आकर्षक फुलांनी आणि विद्युत रोषणाईने सजवले जाते. हा रथ संपूर्ण शहरातून वाजतगाजत फिरवला जातो आणि रथाचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना अलोट गर्दी करतात. या सोहळ्यात महिला आणि पुरुष भजनी मंडळे पारंपरिक अभंग, गवळणी व भारुडे सादर करतात. भाविकांना पारंपरिक ‘कानगी प्रसाद’ दिला जातो आणि हा नयनरम्य सोहळा रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहतो. संपूर्ण परिसर “माउली ज्ञानबा तुकाराम” आणि “गोपाळराव बाबासाहेब महाराज की जय” अशा जयघोषाने निनादून जातो. पालखीच्या मार्गावर ठिकठिकाणी ग्रामस्थांकडून तिचे उत्स्फूर्त स्वागत केले जाते. याशिवाय दत्तजयंती, रंगपंचमी, पाडवा, कार्तिकी एकादशी, महाशिवरात्र, हनुमान जयंती, अक्षय्य तृतीया, आणि श्रावणी सोमवार या सणांच्या दिवशीही भाविकांची येथे दर्शनासाठी मोठी गर्दी असते. दररोज सकाळी सहा ते एक व सायंकाळी चार ते दहा या वेळेत भाविकांना येथे सुलभतेने दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • सेलू एसटी बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
  • परभणी शहरापासून ५० किमी अंतरावर
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून सेलूसाठी एसटीची सुविधा
    खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९१७५३८५८९
Back To Home

मंदिरे