परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड तालुक्यात मासुळी नदीच्या काठावर इसाद हे गाव वसलेले आहे. या गावात एकूण सत्तेचाळीस मंदिरे विद्यमान असून त्यामध्ये विश्वनाथ देवस्थान हे येथील प्रमुख स्थान मानले जाते. भौगोलिकदृष्ट्या हा संपूर्ण प्रदेश गोदावरी नदीच्या दक्षिण तीरावरील पवित्र क्षेत्र म्हणून ओळखला जातो. रामायण कालखंडात सीतेच्या शोधासाठी लंकेकडे जाताना प्रभू श्रीरामांनी मुख्य गोदावरी नदी ओलांडून या परिसरातील दंडकारण्यात प्रवास केला होता, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. नदीतीरावरील हे मंदिर परिसराच्या सांस्कृतिक आणि प्राचीन हेमाडपंती स्थापत्य वारशाचे एक महत्त्वपूर्ण अधिष्ठान मानले जाते.
येथील स्थानमहात्म्यासंदर्भात अशी मान्यता आहे की महर्षी विश्वामित्रांनी याच क्षेत्री सिद्धाश्रमात यज्ञ सुरू केला होता. ‘वाल्मीकी रामायण’ आणि ‘ब्रह्मांड पुराण’ या ग्रंथांतील उल्लेखानुसार, या यज्ञाच्या कार्यात अडथळा आणण्यासाठी सुकेतू यक्षाची कन्या आणि सुंद राक्षसाची पत्नी असलेल्या तारका राक्षसिणीने तिच्या सहकाऱ्यांसह मोठा विरोध केला होता. ऋषींच्या यज्ञाचे संरक्षण करण्यासाठी आणि राक्षसांचा संहार करण्यासाठी विश्वामित्रांनी अयोध्येचे राजे दशरथ यांच्याकडे मागणी करून प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण यांना या ठिकाणी आणले. कुलगुरू वसिष्ठ ऋषींच्या सांगण्यावरून राजा दशरथाने आपल्या दोन्ही पुत्रांना विश्वामित्रांसोबत पाठवले होते. ‘वाल्मीकी रामायणा’च्या ‘बालकाण्ड’ या भागात वर्णन केल्याप्रमाणे, महर्षी विश्वामित्रांच्या आज्ञेने प्रभू श्रीरामांनी यज्ञाला त्रास देणाऱ्या आणि दंडकारण्यात दहशत माजवणाऱ्या तारका राक्षसिणीचा वध केला. 
गावामध्ये आजही या तारका राक्षसिणीचे एक स्वतंत्र मंदिर अस्तित्वात आहे. हे मंदिर रामायणकालीन घटनांची प्रत्यक्ष साक्ष देते.
याच परिसरात सहा दिवस आणि सहा रात्री चाललेल्या यज्ञाचे रक्षण करताना प्रभू श्रीरामांनी सुबाहू नावाच्या राक्षसाचा वध केला. ‘वाल्मीकी रामायण’ ग्रंथातील बालकाण्डाच्या तिसाव्या सर्गात स्पष्ट केल्यानुसार, प्रभू श्रीरामांनी मारीच राक्षसाला ‘शीतेषु’ म्हणजेच मानवास्त्राने मारून शंभर योजन दूर समुद्रात उडवून लावले होते. मारीच राक्षसाचा वध याच भूमीवर झाला होता, अशी माहिती स्थानिक आख्यायिकांमध्ये मिळते. या यज्ञाची सांगता झाल्यानंतर ऋषी विश्वामित्रांनी राम आणि लक्ष्मण यांना नाशिक मार्गे जनक राजाच्या मिथिलापुरी नगरीत नेले. तेथे माता सीतेचा स्वयंवर सोहळा आयोजित केला होता. रावण आणि इतर राजे सीतेच्या स्वयंवरातील भगवान शिवाचे ‘त्र्यंबक धनुष्य’ उचलण्यात अपयशी ठरले. ते धनुष्य रावणाच्या अंगावर पडले होते. त्यानंतर प्रभू श्रीरामांनी ते जड शिवधनुष्य उचलून त्याचा भंग केला. त्यानंतर माता सीतेने श्रीरामांच्या गळ्यात वरमाळ घातली आणि हा विवाह सोहळा संपन्न झाला. स्थानिकांच्या मते, या यज्ञाच्या खुणा आजही इसाद गावात पाहायला मिळतात. या कारणामुळे गावाच्या मुख्य मंदिर परिसरामध्ये कोणताही लग्न सोहळा किंवा शुभ विधी आयोजित केला जात नाही. ही येथील जुनी परंपरा आजतागायत पाळली जाते.
इसाद येथील मुख्य मंदिराला विश्वनाथ देवस्थान किंवा विश्वेश्वर मंदिर म्हणून ओळखले जाते. या मंदिराची वास्तुरचना प्राचीन हेमाडपंती स्थापत्यशैलीची आहे. नदीकिनारी असलेल्या या मंदिराभोवती मोठी दगडी तटबंदी बांधलेली आहे. या तटबंदीतील दुमजली प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात असलेल्या सभामंडपाच्या मध्यभागी विश्वनाथ मंदिराचे गर्भगृह स्थापित आहे.
सभामंडपाच्या भिंतींवर प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण, हनुमान, श्रीकृष्ण, गणेश आणि विविध देवदेवतांची रंगीत चित्रे आणि रेखाटने आहेत. यामध्ये हनुमान द्रोणागिरी पर्वत हातात घेऊन आकाश मार्गाने जात असलेले चित्र, तसेच विविध प्रसंग रंगवलेले आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला गरूड व हनुमंत यांची चित्रे रेखाटलेली आहेत.
गर्भगृहात काशी विश्वनाथ मंदिरासारखे पाषाणाचे स्वयंभू शिवलिंग आणि समोर नंदीची पाषाणमूर्ती प्रतिष्ठित आहे. हे शिवलिंग जमिनीच्या आत खोलवर गेलेले आहे. शिवपुराणातील शैव तत्त्वज्ञानानुसार ‘विश्वनाथ’ या शब्दाचा मूळ अर्थ ‘विश्वाचा स्वामी’ असा होतो. काशी येथील मूळ ज्योतिर्लिंगाप्रमाणेच येथील शिवलिंगाचे खालचे टोक भूपृष्ठाखाली अथांग खोलवर गेलेले असल्याने, या पाषाणलिंगाला ‘काशी विश्वनाथ’ किंवा ‘विश्वेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले. याशिवाय, हा परिसर महर्षी विश्वामित्रांची तपोभूमी असल्याने, त्यांच्या नावातील ‘विश्व’ आणि शंकराचे रूप असलेले ‘नाथ’ या दोन संज्ञा एकत्र येऊन या शिवालयाला स्थानिक परंपरेत ‘विश्वनाथ मंदिर’ असे संबोधले जाते. 
या शिवलिंगाबाबतची आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी काही लोकांनी हे शिवलिंग नदीच्या काठावरून काढून गावाच्या आत नेण्याचा आणि तेथे मंदिर बांधण्याचा विचार केला होता. त्यांनी शिवलिंगाच्या भोवती खोलवर खोदकाम करण्यास सुरुवात केली. कित्येक दिवस खोदकाम करूनही या शिवलिंगाचे खालचे टोक सापडले नाही. त्यावेळी सर्व जण थकले. त्याच रात्री भगवान विश्वनाथाने गावातील एका श्रद्धाळू व्यक्तीच्या स्वप्नात येऊन दृष्टांत दिला. त्यांनी सांगितले की “मला या जागेवरून हलवण्याचा प्रयत्न करू नका, अन्यथा संपूर्ण गावावर मोठे संकट कोसळेल.” या संकेतानंतर ग्रामस्थांनी खोदकाम थांबवले व याच ठिकाणी मंदिर बांधले.
विश्वनाथ मंदिराच्या शेजारीच हेमाडपंती रचनेचे केशवनाथ महाराजांचे उपमंदिर आहे. या मंदिरात केशवनाथांची काळ्या पाषाणातील वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या वरच्या बाजूला पाच फण्यांचा नागराज कोरलेला आहे. मुख्य मंदिराच्या बाजूला काही लहान मंदिरे आहेत. त्यांमध्ये काळभैरवनाथ, विठ्ठल-रुख्मिणी व इतर स्थानिक देवतांच्या मूर्ती आहेत. मंदिर परिसरात देवदेवतांच्या प्राचीन पाषाणमूर्ती आणि अवशेष विखुरलेले आहेत. यातील काही मूर्ती खंडित झालेल्या आहेत. मुघल आक्रमकांच्या काळात या मूर्तींची नासधूस करण्यात आली होती, असे इतिहासकार व स्थानिक सांगतात. त्यातून वाचलेले हे अवशेष मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात.
या देवस्थानात वर्षभर विविध सण आणि धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. दर महिन्याला एकादशी आणि द्वादशी तिथीला भाविकांसाठी मोठ्या प्रमाणावर अन्नदानाचा कार्यक्रम आयोजित केला जातो. गावातील शेतकरी आणि नागरिकांची विश्वामित्र व विश्वनाथ देवावर अढळ श्रद्धा आहे. 
महाशिवरात्रीला येथे मुख्य जत्रोत्सव असतो. या काळात सलग आठ ते दहा दिवसांचा अखंड हरिनाम सप्ताह आणि भजन-कीर्तनाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या उत्सवामध्ये पहाटे काकडा आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम पठण, पुराण वाचन, भागवत कथा आणि रामायण प्रवचन होते. रात्री ९ ते ११ या वेळेत सुप्रसिद्ध कीर्तनकारांची कीर्तने होतात. महाशिवरात्रीला इसाद गावातील तसेच आसपासच्या परिसरातील हजारो नागरिक येथे एकत्र येतात. ते मासुळी नदीचे पवित्र पाणी कावडीमध्ये किंवा कलशामध्ये भरून आणतात. दिवसभर भगवान विश्वनाथाच्या शिवलिंगावर जलाभिषेक आणि दुग्धाभिषेक केला जातो. महाशिवरात्रीला गावातून देवांची नगर प्रदक्षिणा आणि पालखी सोहळा काढला जातो. या सोहळ्यात भाविक, भजनी मंडळी, गायक, वादक आणि टाळकरी मोठ्या उत्साहाने सहभागी होतात. सप्ताहाच्या शेवटच्या दिवशी म्हणजेच नवमीला भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. नोकरी किंवा व्यवसायानिमित्त गावाबाहेर गेलेले लोक या उत्सवाच्या काळात आवर्जून गावात येतात आणि देवदर्शन घेतात. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री दहा वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
