बलवंती माता मंदिर

उमटा, ता. विसनगर, जि. मेहसाणा

विसनगर तालुक्यातील उमटा गाव मध्ययुगीन गुजराती इतिहास आणि पौराणिक वारशाचा दुहेरी ठेवा जपणारे गाव आहे. येथे बलवंती मातेचे मंदिर स्थित आहे. स्थानिक लोककथेनुसार, बलवंती माता ही राजपूत योद्धा उमटा राणा यांची कन्या होती. गुजरातच्या सुलतानाच्या आक्रमणादरम्यान, राजकन्येचे रक्षण करण्यासाठी खांभलाई मातेने अवतार घेतल्याचे मानले जाते. या मंदिरात बलवंती मातेची पूजा सिंहारूढ, शस्त्रधारी आणि शक्तिशाली देवी म्हणून केली जाते. उमटा गावची ग्रामदेवता म्हणून, गावकरी तिच्या दैवी कृपेमुळे आपल्या वस्तीचे नेहमी रक्षण होत असल्याचे मानतात.

देवीची ही पौराणिक दंतकथा सुमारे सहाशे वर्षे जुनी आहे. त्या काळात, दंता संस्थानाच्या महाराजांचे पुतणे उमटा राणा या भागावर राज्य करत होते. त्यांचा राजवाडा गावाच्या मध्यभागी असलेल्या ‘राजगढी टिंबो’ या टेकडीवर होता. याच काळात, गुजरातच्या सुलतानाने ईडर संस्थानावर हल्ला करून त्यांचा डोंगरावरील किल्ला जिंकून घेतला होता. राव बहादूर गोपाळ हरी देशमुख यांच्या ‘हिस्ट्री ऑफ द गुजरात कंट्री’ (दुसरी आवृत्ती, १८९४) या ग्रंथानुसार, ईडरवरील हा हल्ला १४२६ मध्ये सुलतान अहमद शाहच्या कारकिर्दीत झाला होता. ईडर जिंकल्यानंतर सुलतानाच्या सैन्याने उमटाकडे कूच केली. उमटा राणा आणि त्यांच्या राजपूत सैन्याने धैर्याने प्रतिकार केला. रूपेन नदीच्या काठी भीषण युद्ध झाले, ज्यामध्ये उमटा राणांचे मंत्री अलूसिंग काठी धारातीर्थी पडले. त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी, सुलतानाच्या सैनिकांनी उमटा राणा आणि त्यांचा थोरला मुलगा वीरसिंग यांच्यावर अचानक हल्ला केला. या चकमकीत दोघेही शहीद झाले. राजगढी टिंबोवरील राजवाडा सुलतानाच्या सैन्याने ताब्यात घेतला. या गोंधळाच्या वातावरणात, उमटा राणांचा धाकटा मुलगा मोकमसिंग किल्ल्याच्या भिंतीवरून पडून मरण पावला.

उमटा राणा यांना बलवंती नावाची कन्या होती. तिने किल्ल्यातून पळून जाण्यात यश मिळवले आणि शत्रूच्या सैन्याला चकवून खेडाळू-दंताच्या दिशेने धाव घेतली. आपला पाठलाग होत असल्याचे जाणवताच, तिने एका घनदाट वनराईत आश्रय घेतला. तिथे तिची भेट आपल्या कळपाची राखण करणाऱ्या एका वृद्ध मेंढपाळाशी झाली. राजकुमारी बलवंतीने त्याला आश्रयासाठी विनवणी केली. शत्रू जवळ आल्यावर, मेंढपाळाने तिला आपल्या जाड लोकरीच्या घोंगडीखाली लपवले. सैनिक तिथे पोहोचले आणि त्यांनी मेंढपाळाला राजकुमारीबद्दल विचारले, तेव्हा त्यांना घोंगडीखाली काहीतरी संशयास्पद हालचाल जाणवली. मात्र, एका सैनिकाने लाथ मारून घोंगडी बाजूला केली, तेव्हा राजकुमारीच्या जागी ताजी फुले पडलेली दिसली. सैनिकांनी त्या फुलांशी छेडछाड करण्याचा प्रयत्न केला, पण मेंढपाळाने हस्तक्षेप करून ती फुले गोळा केली. त्यानंतर त्याने ती फुले जवळच्या एका विहिरीत टाकली. स्थानिक लोककथांनुसार, तो मेंढपाळ प्रत्यक्षात खांभलाई देवीचेच रूप होता. त्यांना क्षेमंकरी माता म्हणूनही ओळखले जाते, ज्या उमटा राणांच्या कुळाची कुलदेवी आहेत.

अनेक वर्षांनंतर, बलवंती माता उमटा येथील एका स्थानिक कुंभाराच्या स्वप्नात आल्या. तो अनेकदा विहिरीजवळ माती खणण्याचे काम करत असे. देवीने त्याला सांगितले, ‘मला प्रकट व्हायचे आहे. उद्या, जेव्हा तू तुझे चाक फिरवशील, तेव्हा ते दिवसभर स्वतःहून फिरेल. हे माझ्या अस्तित्वाचे प्रमाण असेल.’ कुंभाराने हा चमत्कार पाहिला. त्याने रंगपूर-खेडाळू रस्त्यावर देवीचे एक छोटे मंदिर बांधले. त्याच्या घरातील ज्या ठिकाणी चाक आपोआप फिरले होते, ती जागाही पवित्र मानली जाते. बलवंती माता विहिरीत सापडल्यामुळे, त्यांना प्रेमाने ‘बडेली’ असे संबोधले जाते. अश्विन महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील चौदाव्या दिवशी त्यांचा प्रकट दिन साजरा केला जातो. मूळ मंदिराच्या बाजूला, चैत्र शुद्ध १५, संवत १९८६ (सन १९३०) रोजी भाविकांसाठी एक विश्रामगृह बांधण्यात आले.

ब्रह्मचारी ब्रह्मानंद महाराज हे बलवंती मातेचे निष्ठावान तपस्वी आणि उपासक होते. त्यांच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शनाखाली, सध्याच्या मंदिराचा पाया आश्विन शुद्ध १, संवत २००६ (१९४९ ईस्वी सन) रोजी रचण्यात आला. बांधकाम आश्विन शुद्ध १०, संवत २००८ (१९५१ ईस्वी सन) रोजी पूर्ण झाले. नंतर, मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि ते एका मोठ्या अंगणात उभे असलेले सुंदर वास्तुरूप बनले.

मंदिर संकुलात प्रवेश महामार्गावर असलेल्या मुख्य कमानीतून मिळतो. थोड्या अंतरावर दुसरे, अधिक भव्य प्रवेशद्वार आहे, ज्याला तीन दरवाजे, सिंहाच्या मूर्ती, ‘मेघडंबरी’ (नक्षीदार छत) आणि पवित्र कळस आहेत. हे एका विस्तीर्ण, फरसबंदी अंगणात घेऊन जाते, ज्याच्या मध्यभागी बलवंती मातेचे मंदिर स्थित आहे. गर्भगृहाच्या समोर एक ‘यज्ञशाळा’ आहे. वास्तुशास्त्रीय आराखड्यात तीन दर्शन मंडप, एक सभा मंडप, एक अंतराळ आणि तीन गर्भगृहांचा समावेश आहे. चौथऱ्यावर चढण्यासाठी तीन पायऱ्या आणि सभा मंडपासाठी आणखी चार पायऱ्या चढल्यानंतर, येथे द्वारपालांनी सुशोभित केलेले प्रवेशद्वार आणि एक नक्षीदार उंबरठा दृष्टीस पडतो. सभामंडपात देवीचे दिव्य वाहन असलेल्या सिंहाची पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. मुख्य गाभाऱ्यात सिंहावर आरूढ असलेली देवीची अत्यंत सुंदर मूर्ती आहे. उत्तम रेशमी वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली देवी मुकुट परिधान केलेली असून तिच्या हातात तलवार आणि त्रिशूळ यांसारखी शस्त्रे आहेत. मुख्य गाभाऱ्याच्या उजव्या बाजूला भगवान महादेवांचे मंदिर असून, त्यासमोरच्या अंतराळात नंदीची मूर्ती आहे. या उप-गाभाऱ्यात संगमरवरी शिव लिंग आणि भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती आहे. डाव्या बाजूच्या उप-गाभाऱ्यात लक्ष्मी-नारायण विराजमान आहेत. बाहेरील भिंतींवर विविध देवतांच्या मूर्ती असलेले कोनाडे कोरलेले आहेत. मंदिराच्या ओसरीवर चौकोनी, निमुळती शिखरे, सभामंडपावर घुमटाकार शिखर आणि मुख्य गाभाऱ्यावर ‘उरुशृंग’ शैलीतील भव्य शिखर आहे, जे लघु प्रतिकृतींनी सुशोभित असून त्यावर ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ विराजमान आहेत. परिसरात भैरवदादांचे एक छोटे मंदिरही आहे.

प्रत्येक पौर्णिमेला मोठ्या संख्येने भाविक मंदिरात दर्शनासाठी येतात. या प्रसंगी मंदिरात ‘अन्नप्रसाद’ वाटला जातो. देवीचा प्रकटीकरण दिन, आश्विन शुद्ध १४, मोठ्या भक्तीभावाने साजरा केला जातो. दक्षिण उमतामध्ये, जिथे अलूसिंग काठी धारातीर्थी पडले, तिथे लोक आजही ‘वडा’, दही आणि गुळाचा नैवेद्य अर्पण करतात. ज्या ठिकाणी मोकमसिंग यांनी प्राण त्यागले, तिथे त्यांची ‘मणकडिया वीर’ म्हणून पूजा केली जाते. उमताच्या महिला विरसिंग घोडला आणि उमता राणा यांचा ‘गरनाला वीर’ म्हणून सन्मान करतात. त्यांच्या स्मृतीस्थळावर मातीची ओंजळ अर्पण करण्यात त्या अभिमान मानतात.

उपयुक्त माहिती

  • विसनगरपासून १२ किमी आणि मेहसाणापासून ३८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • विसनगर येथून जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – महंत श्री मुनी महाराज, मो. ७९८४२५७७४०
Back To Home

मंदिरे