महाराष्ट्र राज्याच्या कोकण किनारपट्टीवर वसलेला रायगड जिल्हा हा प्राचीन काळापासून विविध लेणी, किल्ले आणि मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे. या जिल्ह्याच्या पश्चिम किनारपट्टीवर मुरुड नावाचे ऐतिहासिक शहर वसलेले असून येथील जंजिरा किल्ला जगप्रसिद्ध आहे. याच मुरुड शहरात आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे असलेले श्री बल्लाळ विनायक मंदिर आहे. हे मंदिर महाराष्ट्राच्या गणेश परंपरेतील एका महत्त्वाच्या स्थलांतराचा ऐतिहासिक पुरावा मानले जाते.
मुरुडच्या श्री बल्लाळ विनायक मंदिराचा इतिहास थेट अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या पालीच्या श्री बल्लाळेश्वर मंदिराशी जोडलेला आहे. ऐतिहासिक संदर्भ आणि स्थानिक माहितीनुसार, अष्टविनायकांपैकी जो बल्लाळेश्वर आज आपण सुधागड तालुक्यातील पाली येथे पाहतो, त्याचे मूळ स्थान मुरुड हेच होते. कोकणच्या या किनारपट्टीवर मध्ययुगीन काळात विविध राजकीय उलथापालथी झाल्या. विशेषतः जंजिऱ्याच्या सिद्दींच्या वाढत्या प्रभावामुळे आणि तत्कालीन राजकीय परिस्थितीमुळे हिंदू मंदिरांच्या सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण झाला होता. मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि तिचे धार्मिक पावित्र्य टिकवून ठेवण्यासाठी, मुरुड येथील गणेश भक्तांनी आणि पुजाऱ्यांनी मूळ गणेशमूर्ती सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याचा निर्णय घेतला. ही प्राचीन मूर्ती मुरुडहून पाली येथे गुप्तपणे नेण्यात आली, असे मानले जाते. या स्थलांतरामुळेच पालीच्या गणपतीच्या मंगलाष्टकात ‘मुरुडेश्वर बल्लाळ विनायक’ असा उल्लेख आला आहे. त्यानंतर मुरुडमधील गणेश भक्तांनी १९०३ मध्ये पाषाणाच्या मूर्तीची स्थापना करून तिचे ‘श्री बल्लाळ विनायक’ असे नामकरण केले. 
पुढे १९०९ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आणि त्यावेळी तेथे गणपतीची संगमरवरी मूर्ती बसवण्यात आली. या मंदिराला ‘आनंद भुवन गणेश मंदिर’ असेही म्हणतात.
मुरुड येथील या मंदिराची वास्तुरचना आधुनिक पद्धतीची आहे. रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिराची तटबंदी आणि प्रवेशद्वार संगमरवरी फरशांनी अच्छादित आहे. तटबंदीच्या कोनांवर चौकोनी स्तंभ असून त्यावर छोटी शिखरे उभारली आहेत. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर कमान आहे व तिच्या दोन्ही बाजूंच्या स्तंभांवर छोटी शिखरे आहेत. येथून आत गेल्यावर मंदिराचे मोठे आणि फरसबंदी प्रांगण लागते. या प्रांगणात भाविकांच्या सुविधेसाठी पत्र्याची शेड उभारलेली आहे. या प्रांगणातून तीन पायऱ्या चढून उंच जगतीवर असलेल्या मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. हा सभामंडप बंदिस्त आहे. सभामंडपात चौकोनी स्तंभांच्या दोन रांगा असून त्यावर वरील मजल्याचा सज्जा आधारलेला आहे. वार्षिक उत्सवांच्या वेळी महिला भाविक तेथून कार्यक्रमात सहभागी होऊ शकतात. सभामंडपातील भिंतींवर विविध चित्रे आहेत. सभामंडपाच्या पुढे अंतराळ आणि त्यानंतर मुख्य गर्भगृह आहे. येथील गर्भगृहाची रचना दुमजली असून ती वैशिष्ट्यपूर्ण मानली जाते. येथे वज्रपीठावर दोन स्तरांचे संगमरवरी मखर आहे. त्यात खालच्या बाजूला बल्लाळ विनायकाची मूळ पाषाण मूर्ती आणि वरच्या बाजूला कमळावर बसलेली संगमरवरी मूर्ती आहे. गणपतीच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी-सिद्धींच्या मूर्ती आहेत. 
गर्भगृहाच्या चौकोनी निमुळत्या शिखराच्या खालच्या भागात कमळदलांची नक्षी आहे. शिखराच्या चारही बाजूंच्या भिंतींवर लहान शिखरे आणि अर्ध आमलक आहेत. मुख्य शिखराच्या वरच्या बाजूला दोन आमलक आणि त्यावर कळस आहे. या कळसावर दोन नाग कोरलेले आहेत.
मंदिरात वैशाख पौर्णिमेला पुष्टिपती विनायक जयंतीचा उत्सव साजरा केला जातो. पाच दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात पहाटेपासूनच अभिषेक, पूजा आणि भजनांचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. पौर्णिमेच्या दिवशी गणपतीचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. उत्सव सोहळ्यात होमहवन आणि धार्मिक कार्यक्रमांसोबत आरोग्य शिबिरे आयोजित केली जातात. यावेळी भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात. भाविक देवाला मोदक आणि पेढ्यांचा नैवेद्य अर्पण करतात. या उत्सवाबाबत एक पौराणिक कथा आहे. दुर्मती नावाच्या राक्षसाच्या त्रासामुळे माता पार्वती व्यथित झाली होती. तिने नारद मुनींच्या सल्ल्यानुसार चैत्र पौर्णिमा ते वैशाख पौर्णिमा या काळात दररोज समुद्रस्नान करून गणेशाची पूजा केली. पार्वतीच्या या कठोर तपश्चर्येनंतर गणेशाने सजीव रूपात प्रकट होऊन त्या राक्षसाचा वध केला. तो दिवस पुष्टिपती विनायक जयंती म्हणून ओळखला जातो. मंदिरात अंगारकी चतुर्थीला सहस्त्रावर्तने केली जातात. तसेच भाद्रपद आणि माघी गणेशोत्सव येथे साजरे होतात. दर मंगळवार, रविवार आणि संकष्ट चतुर्थीला येथे भाविकांची गर्दी असते. विशेषतः माघ संकष्टी आणि अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी मंदिरात विशेष धार्मिक विधी केले जातात. या दिवशी मंदिरात सहस्त्रावर्तने करण्याची परंपरा आहे. मंदिरात दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी आरती केली जाते. आरतीच्या वेळी गायल्या जाणाऱ्या मंगलाष्टकांमध्ये बल्लाळ विनायकाच्या महतीचे वर्णन येते. दररोज सकाळी सात ते दुपारी एक व सायंकाळी चार ते रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे बल्लाळ विनायकाचे दर्शन घेता येते.
