बलबला कुंड / नीलकंठेश्वर मंदिर

हाजत, ता. अंकलेश्वर, जि. भरूच

हाजत (भारुडी) हे सप्तर्षींपैकी एक असलेल्या कश्यप ऋषींच्या आश्रमाचे आणि भगवान महादेवांना समर्पित मंदिराचे घर आहे, जे येथे ऋषींसमोर धन्वंतरीच्या रूपात प्रकट झाले असे मानले जाते. नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे पवित्र स्थान, पूजनीय बलबला (बुलबुला म्हणूनही ओळखले जाते) कुंडापासून थोड्याच अंतरावर आहे. पौराणिक कथांनुसार, याच ठिकाणी नर्मदा नदी रत्नासागरासोबत (समुद्र) प्रकट झाली होती. भक्तगणांमध्ये अशी दृढ श्रद्धा आहे की, जर कोणी या कुंडाजवळ उभे राहून ‘नर्मदे हर’ असा मोठ्याने जयघोष केला किंवा ‘शिव शंभो’ असे उद्गार काढले, तर माता नर्मदा बुडबुड्यांच्या रूपात आपले आशीर्वाद देते. याशिवाय, असे मानले जाते की या तीर्थस्थळी पिंडदान केल्याने पूर्वजांना मोक्ष प्राप्त होतो.

प्राचीन परंपरेनुसार, कश्यप हे एका आदरणीय ऋषींचे नाव आहे, जे एका गोत्राचे जनक आहेत. ऋग्वेदातील अनेक स्तोत्रे त्यांना समर्पित आहेत. मरीची-पुत्र (मरीचीचा पुत्र) हे कश्यपांशी संबंधित नावांपैकी एक आहे. ‘श्रोतसूत्रां’मध्ये, ‘गोत्रप्रवराध्याया’मध्ये, कश्यप गोत्राचा उल्लेख आहे. हे गोत्र नाव असल्याने, या वंशातील कोणीही ते स्वीकारू शकतो आणि म्हणूनच, धार्मिक विधी करताना, जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपले गोत्र माहित नसते, तेव्हा तो कश्यप हे आपले गोत्र म्हणून सांगू शकतो. बहुतेक प्राचीन आणि मध्ययुगीन पुराणे कश्यपाला प्रजापती (सृष्टीचा स्वामी) म्हणून ओळखतात आणि त्याला सप्तर्षींमध्ये गणतात. पुराणे पुढे सांगतात की, त्यांच्या पत्नी विनतापासून गरुड आणि अरुण यांचा जन्म झाला, तर कद्रूने नागांना (सर्पांना) जन्म दिला. त्याचप्रमाणे, मानव, प्राणी, पक्षी आणि जलचर प्राणी त्यांच्या इतर पत्नींपासून अवतरले असे मानले जाते. भागवत पुराणानुसार, पृथ्वी जिंकल्यानंतर, भगवान परशुरामांनी शेवटी संपूर्ण जग कश्यपाला दान केले.

स्थानिक स्थळ महात्म्यानुसार, कश्यप ऋषींचा आश्रम नर्मदेजवळ हाजत (भारुडी) येथे आहे. प्राचीन काळी, आजूबाजूच्या प्रदेशातील अनेक लोक विविध रोगांनी ग्रस्त होते. त्यांच्या व्याधी दूर करण्यासाठी, कश्यप ऋषींनी भगवान शिवाची गहन भक्ती केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन, शिव त्यांच्यासमोर धन्वंतरीच्या दिव्य रूपात प्रकट झाले आणि त्यांना वर मागण्यास सांगितले. कश्यपांनी नम्रपणे वैद्य विद्येच्या पवित्र ज्ञानाबद्दल दिव्य उपदेशाची विनंती केली. ‘तथास्तु’ (तसेच होवो) या आशीर्वादाने वरदान देऊन, शिव अदृश्य झाले. त्यानंतर, कश्यप ऋषींनी येथे शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली. शिव त्यांना धन्वंतरीच्या रूपात प्रकट झाल्यामुळे, ही पवित्र भूमी धन्वंतरी क्षेत्र म्हणून ओळखली जाऊ लागली. कालांतराने, एक छोटेसे मंदिर उभारले गेले. भारुडी गावातील शिवलिंग सुरुवातीला भारुडेश्वर महादेव म्हणून ओळखले जात होते, नंतर ते नीलकंठेश्वर महादेव म्हणून प्रसिद्ध झाले. मंदिराने अनेक वेळा जीर्णोद्धार पाहिले आहेत, २३ फेब्रुवारी २०११ रोजी पूर्ण झालेल्या महत्त्वपूर्ण नूतनीकरणानंतर त्याला त्याचे सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले.

गावापासून थोड्या अंतरावर नर्मदा परिक्रमा मार्गावर असलेले हे मंदिर एका विस्तीर्ण अंगणात उभे आहे. नागर स्थापत्यशैलीत बांधलेले नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर या परिसरावर वर्चस्व गाजवते. त्याच्या रचनेत मुख मंडप (प्रवेशद्वार), सभा मंडप (सभागृह) आणि गर्भगृह (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. मंडप आणि सभा मंडपावर घुमटाकार छत आहेत, तर गर्भगृहात उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे, जे दोन-स्तरीय आमलक आणि कळशाने (शिखर) सुशोभित आहे. प्रवेशद्वाराकडे जाण्यासाठी सहा पायऱ्या आहेत. सभा मंडपाच्या प्रवेशद्वारावर मध्यभागी गणेशाच्या प्रतिमेसह उत्कृष्ट नक्षीकाम आहे. सभा मंडप ही खिडक्यांनी युक्त एक बंद जागा आहे, ज्यामध्ये मध्यभागी एक संगमरवरी चबुतरा आहे, त्यावर काळ्या संगमरवरात कोरलेला नंदी आहे, त्याच्यापुढे कासवाची मूर्ती आहे. उजवीकडील एका कोनाड्यात सिंहावर आरूढ झालेल्या अंबा मातेची मूर्ती आहे. अष्टभुजा देवी विविध दिव्य शस्त्रे धारण करते. डावीकडे हनुमानाला समर्पित एक मंदिर आहे.

गर्भगृहाचे लाकडी प्रवेशद्वार सुंदरपणे कोरलेले आहे, मध्यभागी भगवान गणेश आणि दोन्ही बाजूंना गजराज (हत्ती) आहेत. गर्भगृह खालच्या पातळीवर आहे, त्यामुळे भक्तांना काही पायऱ्या उतरावे लागते. तिथे नीलकंठेश्वर महादेवांची पिंडी आहे. शालुंका (आधार) पंचधातूने (पाच धातूंचे मिश्रण) आच्छादित आहे, त्यात दगडी लिंग आहे, ज्यावर सर्प आपली फणा पसरवतो. पिंडीशेजारी पितळी त्रिशूल उभा आहे. गर्भगृहातील कोनाड्यांमध्ये पार्वती, गणेश आणि कार्तिकेय यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत.

थोड्या अंतरावर बुलबुला कुंड आहे, ज्याला स्थानिक भाषेत ‘बलबला’ म्हणतात. शेतजमिनीच्या बाजूने जाणारा एक ग्रामीण मार्ग या चौकोनी, चिनाईने बांधलेल्या कुंडाकडे जातो, ज्यामध्ये उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. विशेष म्हणजे, या गावातील सर्व विहिरी आणि झऱ्यांमध्ये गोड पाणी असले तरी, या कुंडातील पाणी लक्षणीयरीत्या खारट आहे. पौराणिक कथांनुसार, नर्मदा रत्नासागरासोबत या ठिकाणी पोहोचल्यामुळे असे झाले.
या कुंडाभोवती अनेक दंतकथा आहेत. एका कथेत असे म्हटले आहे की, कश्यप ऋषी नर्मदेच्या मुख्य प्रवाहात आपले दैनंदिन स्नान आणि तपश्चर्या करत असत. तथापि, त्यांच्या वृद्धापकाळात, नदीपर्यंतचा प्रवास कठीण झाला. त्यांनी माता नर्मदेची प्रार्थना केली, तिला आपला प्रवाह आपल्या आश्रमाजवळ आणण्याची विनंती केली. तिने त्याला अट घातली की त्याने मागे वळून पाहू नये. जर त्याने पाहिले, तर ती त्वरित थांबेल. कश्यप निघाले, पण बराच काळ पाण्याचा आवाज न ऐकू आल्याने, त्यांना शंका आली आणि त्यांनी मागे वळून पाहिले. नदी त्याच ठिकाणी थांबली आणि कुंड तयार झाले.

आणखी एका आख्यायिकेनुसार, जेव्हा कश्यप ऋषी ब्रह्ममुहूर्तावर (पवित्र पहाटेची वेळ) पवित्र स्नानासाठी जात असत, तेव्हा नर्मदेचे पाणी वर उसळून त्यांना जलाभिषेक करत असे, ज्यामुळे नदीच्या इतर भागांतील पाण्याची पातळी कमी होत असे. त्यावेळी, अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषी नदीकिनारी तपश्चर्येत लीन होते. पाण्याची पातळी कमी होण्याचे कारण अंतर्ज्ञानाने समजून त्यांनी कश्यप ऋषींकडे जाऊन म्हटले, “माता नर्मदेची कृपा तुमच्यावर आहे; कृपया आम्हालाही तिचे दिव्य दर्शन घडवा.” त्यांची विनंती ऐकून कश्यप ऋषींनी नदीची प्रार्थना केली. त्याच क्षणी, जवळच्या कुंडातून बुडबुडे वर येऊ लागले आणि त्या पाण्यातून माता नर्मदा प्रकट झाली, सर्वांना दर्शन दिले आणि वरदान दिले की जो कोणी या पवित्र स्थळी पिंडदान करेल, तो आपल्या पूर्वजांना मुक्ती देईल.

या कुंडाच्या पाण्यातून सतत बुडबुडे बाहेर पडतात. पूर्ण शांततेत, कुंड शांत दिसतो, तरीही बुडबुडे हळूवारपणे वर येतात. तथापि, भक्त साक्ष देतात की जेव्हा कोणी त्याच्या शेजारी ‘नर्मदे हर’ किंवा ‘हर हर महादेव’ चा जप करतो, तेव्हा बुडबुडे अधिक वेगाने बाहेर पडतात. वैज्ञानिक स्पष्टीकरण असे सांगते की जमिनीखाली सच्छिद्र खडकांचे थर आहेत ज्यात हवा भरलेल्या पोकळ्या आहेत. मोठ्या आवाजाच्या कंपनांमुळे पाण्यात लाटा निर्माण होतात, ज्यामुळे अडकलेली हवा बुडबुड्यांच्या रूपात वर येते. कुंडजवळ मोठ्याने टाळ्या वाजवल्यास किंवा ओरडल्यास अशीच घटना घडते.

मंदिराच्या परिसरात असलेल्या कश्यप ऋषी आश्रमात, महंत राजराजेश्वर गिरी आध्यात्मिक कर्तव्ये पार पाडतात; त्यांच्या कुटुंबाने सात पिढ्यांपासून या स्थळाची सेवा केली आहे. दररोज सुमारे चारशे भक्त पिंडदान, तर्पण आणि नारायण बळी यांसारखे विधी करण्यासाठी येतात. नर्मदा परिक्रमेदरम्यान, शेकडो यात्रेकरूंना येथे आश्रय मिळतो, कारण आश्रम मोफत निवास आणि भोजन प्रदान करतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • अंकलेश्वरपासून २० किमी, भरुचपासून २६ किमी अंतरावर आहे.
  • अंकलेश्वरहून राज्य परिवहन (एसटी) सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • मंदिर आणि आश्रमात निवास आणि अल्पोपाहार सुविधा उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९३२७०३९४९८
Back To Home