बुलडाणा जिल्ह्यातील देऊळगाव राजा येथील बालाजी मंदिर हे ‘महाराष्ट्राचे तिरुपती’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले एक प्राचीन आणि जागृत देवस्थान आहे. १७व्या शतकात राजमाता जिजाऊंचे वंशज राजे जगदेवराव यांनी या मंदिराची स्थापना केली. तिरुपती येथील बालाजी जेव्हा विश्रांती घेतात, तेव्हा ते देऊळगाव राजा येथे वास्तव्यास असतात, अशी भाविकांची प्रबळ श्रद्धा आहे. येथील बालाजींची मूर्ती भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी मानली जाते. या तिनही मंदिरांमध्ये श्रीमंतीच्या बाबतीत या मंदिराचा तिसरा क्रमांक लागत असल्यामुळे याला प्रेमाने ‘दुकानदार बालाजी’ असेही संबोधले जाते.
विदर्भात बालाजींची तीन प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. त्यांच्या श्रीमंतीनुसार त्यांना वेगवेगळी नावे देण्यात आली आहेत. आंध्र प्रदेशातील तिरुपतीचा बालाजी सर्वात श्रीमंत असल्याने त्याला ‘सावकार’ म्हटले जाते. त्याखालोखाल श्रीमंत असलेल्या वाशिमच्या बालाजीला ‘जहागीरदार’ म्हणतात. देऊळगाव राजा येथील मंदिराचे स्वरूप पूर्वी एका दुकानासारखे होते, म्हणून या बालाजीला ‘दुकानदार’ असे संबोधले जाते आणि तो तिसऱ्या क्रमांकाचा श्रीमंत मानला जातो. मेहकर येथील शारंगधर बालाजीला ‘जमीनदार’ म्हणून ओळखले जाते. तिरुपतीचा बालाजी वाशिम येथे भोजन घेतो आणि देऊळगाव राजा येथे त्याचे दुकान आहे, अशी एक प्रचलित श्रद्धा आहे. अशा प्रकारे या तिन्ही ठिकाणांचे आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व एकमेकांशी जोडलेले आहे. यामुळे संपूर्ण विदर्भात या देवस्थानाबद्दल मोठी श्रद्धा आहे.
या मंदिरात असलेल्या मूर्ती प्रकट होण्याबाबत दोन प्रमुख आख्यायिका सांगितल्या जातात. पहिली आख्यायिका राजमाता जिजाऊंचे पिता लखुजीराजे जाधव यांचे नातू राजे जगदेवराव यांच्याशी संबंधित आहे. ते बालाजींचे निस्सीम भक्त होते आणि दरवर्षी दर्शनासाठी तिरुपतीला जात असत. वृद्धापकाळात त्यांना तिरुपतीला जाणे अशक्य झाल्यावर देवाने त्यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला आणि त्यांच्या कोठारातील तांदळाच्या पोत्यात मूर्ती असल्याचे सांगितले. इ.स. १६६५ च्या सुमारास त्यांनी ती मूर्ती शोधून तिची स्थापना केली आणि मंदिर उभारले. दुसरीकडे, ‘देवालय ग्राममाहात्म्य’ ग्रंथात देशशर्मा नावाच्या ब्राह्मणाने ही मूर्ती आमना नदीच्या पात्रात स्नान करताना मिळवून तिची स्थापना केल्याचा उल्लेख आढळतो. दोन्ही कथांनुसार, भक्तांच्या ओढीपोटीच बालाजी येथे प्रकट झाले आहेत आणि ही मूर्ती भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी असल्याचे मानले जाते.
देऊळगाव राजा शहराचे जुने नाव देवलवाडी किंवा देवळी असे होते. सतराव्या शतकात सिंदखेड राजा येथील जाधव राजांचे वंशज रासोजी यांनी हे गाव व्यापारी दृष्टिकोनातून विकसित केले आणि त्याला देऊळगाव असे नाव दिले. 
शहराचा आकार शंक्वाकृती (शंखाच्या आकाराचा) आहे आणि पूर्वी येथे सात प्रवेशद्वारे असलेली मजबूत तटबंदी होती. हे शहर एकेकाळी सुती आणि रेशमी कापडाच्या व्यापाराचे मोठे केंद्र होते. कापडाच्या व्यापारावर ‘शाई चावडी’ नावाचा कर आकारला जात असे आणि त्यातून मिळणारे सर्व उत्पन्न बालाजी मंदिराच्या वार्षिक उत्सवांच्या खर्चासाठी दिले जात असे, अशी नोंद १९१० च्या ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. गावात ६३ हून अधिक मंदिरे आणि अनेक सत्पुरुषांच्या समाध्या असल्या तरी बालाजी हेच येथील प्रमुख ग्रामदैवत आहेत. आजही गावात ऐतिहासिक गढीचे अवशेष आणि जुन्या व्यापाराच्या खुणा पाहायला मिळतात.
मंदिराचे महाद्वार उत्तर दिशेला आहे आणि त्यावर नगारखाना आहे. प्रवेशद्वारापाशी हनुमानाची पाच फूट उंच दगडी मूर्ती आहे. या मूर्तीवर शके १८४६ असे कोरलेले आहे. मंदिराकडे येणाऱ्या रस्त्यावर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधलेले अष्टकोनी महादेवाचे मंदिर, गणेश मंदिर आणि खोलेश्वर मंदिर ही तीन मंदिरे आहेत. मंदिर परिसराजवळच जमिनीखाली सुमारे २०० फूट खोल एक प्राचीन दगडी बारव आहे. त्यात असलेल्या दोन गोमुखांतून खारे आणि गोडे अशा दोन्ही प्रकारचे पाणी येते. याला पावनतीर्थ किंवा बालतीर्थ असे म्हणतात. या बारवेच्या काठावर धुंडीविनायकाचे मंदिर आहे. मंदिराची सध्याची वास्तू दुमजली आहे आणि १९५१ मध्ये तिचा जीर्णोद्धार करण्यात आला होता. या मंदिराच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी राजमाता जिजाऊंच्या घराण्यातील राजे जाधव वंशाकडे परंपरेने सोपवण्यात आली आहे.
बालाजी मंदिराची संरचना दुमजली आहे. मंदिराच्या अगदी समोर गरुडाची मूर्ती आहे.
सभामंडपात श्रीविष्णू, हनुमान आणि गरुडाच्या मूर्ती आहेत. येथील स्तंभांवर दत्तात्रय, गणेश व अष्टभुजा देवी यांची सुबक शिल्पे आहेत. सभामंडपाच्या छतावर दशावतारांची चित्रे व भिंतींवर भक्तांनी अर्पण केलेल्या दशावतारांच्या चांदीच्या मूर्ती बसवण्यात आल्या आहेत. येथील पारायण कक्षात उत्सवांची छायाचित्रे आणि लखुजी राजे जाधव यांच्या घराण्याची वंशावळ दर्शवणारा फलक आहे.
गर्भगृहाचे मुख्य प्रवेशद्वार उत्तरेकडे आहे. या सुबक प्रवेशद्वाराला चांदीच्या पत्र्याने मढवलेले आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांची शिल्पे कोरलेली आहेत. दाराच्या वरच्या बाजूस दोन्हीकडे सूर्यप्रतिमा, ललाटबिंबावर शेषशायी व्यंकटेशाची मूर्ती आणि त्याही वरच्या भागात शेषशायी विष्णू व श्रीलक्ष्मीचे सुंदर चित्र रेखाटलेले आहे. गर्भगृहात चांदी व सोन्याच्या सिंहासनावर बालाजींची पंचधातूची मूर्ती विराजमान आहे. तिच्या डावीकडे श्रीदेवी तर उजवीकडे भूदेवी आहे. या मूर्तींची रेशमी वस्त्रे दर शुक्रवारी बदलली जातात. याच वेळी केवळ पंधरा मिनिटांसाठी भाविकांना मूळ मूर्तीचे दर्शन घेता येते. मूर्तीला सोन्याचा मुकुट, मनगट्या आणि कानातील बाळ्या असे मौल्यवान दागिने आहेत. मूर्तीच्या गळ्यातील सोन्याच्या मोहरांचा व रत्नांचा हार थोरले बाजीराव पेशवे यांनी अर्पण केलेला आहे. हे दागिने विशेष समारंभाच्या वेळी मूर्तीला घातले जातात. मुख्य मूर्तीजवळ रेणुकामाता, तांडवनृत्य करणारे शिव, सूर्यनारायण आणि गोपालकृष्णाच्या मूर्ती आहेत. सिंहासनाच्या खालच्या भागात मधोमध गरुडदेवाची मूर्ती कोरलेली आहे आणि पाठीमागे सोन्याची प्रभावळ आहे.
मंदिराचे दैनंदिन कामकाज अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने चालते. सकाळी ५.३० वाजता काकड आरती, महापूजा आणि दुपारी नैवेद्य दाखवला जातो. सायंकाळी आरतीनंतर भाविकांना भिजवलेल्या तिखट हरभरा डाळीचा प्रसाद दिला जातो. 
श्रावण महिन्यात येथे विशेष धार्मिक विधी आणि अभिषेक केले जातात. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून १९ दिवसांची यात्रा सुरू होते. या काळात सामूहिक भजने, कीर्तन आणि पुराणाचे वाचन केले जाते. चातुर्मासात आणि विशिष्ट तिथींना पूजेचे नियम बदलले जातात. वर्षभर भाविकांचा राबता येथे कायम असतो. अनेक भक्त आपल्या नवसपूर्तीसाठी येथे सोन्या-चांदीचे दागिने आणि वस्त्रे अर्पण करत असतात. चैत्र महिन्यात येथे वसंतपूजा साजरी केली जाते. ग्रहणाच्या काळात मूर्तीवर विशेष अभिषेक करण्याची परंपरा आजही जपली जाते.
अश्विन शुद्ध नवमीला होणारा लाटा मंडपोत्सव हे या ठिकाणचे वैशिष्ट्य आहे. या दिवशी मंदिरासमोरच्या पटांगणात २१ लाकडी लाटा म्हणजेच सागवानी खांब आणि ४२ रंगीबेरंगी मंडप उभारले जातात. या उत्सवात मराठा, माळी, तेली, चर्मकार, जैन अशा सर्व समाजातील लोकांचा सहभाग असतो. हजारो भाविक एकत्रितपणे ‘श्री बालाजी महाराज की जय…’च्या जयघोषात हे जड लाकडी खांब उभे करतात. दसऱ्याच्या दिवशी भोई आणि शिंपी समाज पालखी सजवण्याचे काम करतात. ही पालखी आमना नदीकाठी विसावा घेऊन पुन्हा शहरात येते. अश्विन वद्य चतुर्थीला लळिताच्या दिवशी दहीहंडी फोडली जाते आणि त्यानंतर लाटा पाडल्या जातात.
