बहुचरा माता मंदिर

शंखलपूर, ता. बेचराजी, जि. मेहसाणा

बहुचरा माता मंदिर उत्तर गुजरातमधील मेहसाणा जिल्ह्यातील बेचराजी तालुक्यात असलेल्या शंखलपूर गावात आहे. शंखलपूर हे आदिशक्तीचा अवतार असलेल्या बहुचरा मातेचे ‘प्रगटस्थान’ (प्रकटीकरणाचे स्थान) म्हणून पूजले जाते. प्रचलित आख्यायिकेनुसार, येथे एका तरुण कन्येच्या रूपात प्रकट झाल्यानंतर, देवी तीन किलोमीटर दूर असलेल्या बेचराजी येथील ‘वरखाडी’ (साल्वाडोरा पर्सिका) वृक्षाखाली अदृश्य झाली. शंखलपूर हे देवीचे ‘जन्मभूमी’ आहे, तर बेचराजी ही तिची ‘कर्मभूमी’ (दैवी कार्याची भूमी) आहे. देशभरातील तृतीयपंथी समुदायाची ‘कुलदेवी’ (पूर्वज कुटुंब देवता) असलेली बहुचरा माता अनेक गुजराती कुटुंबांचीही कुलदेवता आहे. शंखलपूरच्या प्राचीन मंदिरात, पांढऱ्या स्फटिकावर कोरलेले ‘बाला यंत्र’ (बाल-देवीचे गूढ आकृती) पूजले जाते. अलीकडेच, मंदिरात देवीची एक भव्य मूर्ती देखील स्थापित करण्यात आली आहे.

बहुचरा मातेच्या देवत्वाभोवती अनेक आख्यायिका आहेत. प्राचीन काळी, दंडासूर नावाचा एक राक्षस, ज्याने भगवान शिवशंकरांकडून वरदान प्राप्त केले होते, तो जवळच्या दैत्यराजपूर येथे राहत होता. त्याने तिन्ही लोकांमध्ये दहशतीचे राज्य निर्माण केले, ज्यामुळे व्यथित देवता आणि ऋषींनी मातेकडे संरक्षणाची याचना केली. देवीने आठ वर्षांच्या मुलीचे रूप धारण केले आणि दंडासूरशी युद्ध करून, आपल्या ‘त्रिशूळाने’ त्याचा वध केला. राक्षसाचा नाश केल्यानंतर, देवी युद्धाचा थकवा घालवण्यासाठी आणि आपल्या उग्र रूपाला शांत करण्यासाठी शंखलपूरच्या ‘वरखाडी’ जंगलात आल्या. पृथ्वीवरील रहिवाशांना त्रास देणाऱ्या अनेक राक्षसांचा संहार केल्यानंतर, जगदंबा ‘धर्मारण्या’ मार्गे ‘चुनवाल’ प्रदेशात आल्या. अनेक राक्षसांचा (बहुचा) वध करून, तिला ‘बहुचरा देवी’ हे नाव मिळाले. शंखलपूर येथे प्रकट झाल्यानंतर, बहुचरा माता बेचराजी येथील ‘वरखाडी’ वृक्षाखाली अदृश्य झाली.

भक्त अनेकदा आईच्या कृपेने घडलेल्या चमत्कारांच्या कथा सांगतात. असे मानले जाते की प्राचीन काळी शंखलपूर येथे अनेक ऋषींनी ‘यज्ञ’ केले होते. आणखी एका आख्यायिकेनुसार, राजपूत राजा करण घेला (करण वाघेला, १२९६-१३०५ CE) यांनी त्यांचे चुलत भाऊ हरपालसिंह यांना दोन हजार गावे दान केली होती. देवीचे एक निष्ठावान भक्त म्हणून, हरपालसिंह यांनी या गावांमध्ये, ज्यात शंखलपूरचाही समावेश होता, ‘तोरण’ म्हणून ओळखले जाणारे भव्य अलंकृत प्रवेशद्वार बांधले. परिणामी, शंखलपूरमधील बहुचरा देवीला ‘तोडा माता’ म्हणूनही ओळखले जाते.

टीशंखलपूर येथील मूळ मंदिर हजारो वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. २०१३ मध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि आता ते आपल्या भव्य स्वरूपात उभे आहे. भक्तांनी नेहमीच स्फटिकावर कोरलेल्या ‘बाल यंत्राची’ पूजा केली आहे. तथापि, पहाटेच्या विधींनंतर सामान्य भक्तांना हे यंत्र पाहता येत नाही. नूतनीकरणादरम्यान, देवीची एक नवीन साडेसहा फूट उंचीची, सुमारे सहा टन वजनाची मूर्ती ‘गर्भगृहात’ (गाभारा) स्थापित करण्यात आली. लाखो भक्तांनी पाच दिवसीय ‘प्राणप्रतिष्ठा’ सोहळ्याला हजेरी लावली.

मंदिराचा परिसर रस्त्याच्या कडेला असलेल्या एका सुंदर कमानीच्या पलीकडे आहे. जवळच, विक्रेते पूजेचे साहित्य आणि प्रसाद विकतात. मुख्य प्रवेशद्वारातून अंगणात प्रवेश करताच, भव्य मंदिर लगेच लक्ष वेधून घेते. यात्रेकरूंच्या सोयीसाठी, सिमेंटचे बाक दोन्ही बाजूंनी लावलेले आहेत.

मंदिराच्या स्थापत्यकलेमध्ये ‘मुखमंडप’ (प्रवेशद्वार), ‘अर्धमंडप’ (अर्धा हॉल), ‘सभा मंडप’ (विधानसभा हॉल), ‘अंतराळ’ (अँटीचेंबर) आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. ‘सभा मंडपाचे’ ‘वितन’ (छत) गुंतागुंतीची कलाकुसर दर्शवते. देवीच्या पौराणिक कथा दर्शवणारी चित्रे वरच्या भिंतींना सुशोभित करतात. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार सोन्याने मढवलेले आणि उत्कृष्ट नक्षीकाम केलेले आहे. दरवाजाच्या ‘ललाटबिंबावर’ (मध्यवर्ती लिंटेल) देवीची प्रतिमा कोरलेली आहे. बहुचरा मातेची मूर्ती गर्भगृहात एका सुंदर ‘माखरात’ (सुंदर नक्षीकाम केलेल्या चौकटीत) विराजमान आहे. चार हातांची देवी कोंबड्यावर आरूढ आहे. तिने तलवार, एक पवित्र ग्रंथ आणि त्रिशूळ धारण केले आहे; तिचा चौथा हात निर्भयतेची मुद्रा, म्हणजेच ‘अभय मुद्रा’ दर्शवतो. स्फटिक ‘बाला यंत्र’ मूर्तीच्या समोर एका लहान कोनाड्यात बसवलेले आहे. गर्भगृहावर अनेक लहान शिखरांनी सुशोभित केलेले उंच ‘शिखर’ आहे. सर्वात वर दुमजली ‘आमलक’ आणि एक ‘कळस’ आहे. व्हरांडे आणि सभागृह देखील सुशोभित शिखरांनी सजलेले आहेत. देवीचे वाहन असलेल्या कोंबड्यांच्या मूर्ती शिखरांजवळ ठेवलेल्या आहेत.

मंदिराच्या आवारात नुकतेच २१ फूट उंचीचे, ३२५ किलोग्रॅम वजनाचे तांब्याचे ‘त्रिशूळ’ बसवण्यात आले आहे. मंदिराच्या आवारात नागदेवता, हनुमान, शिव, नरसंगवीर आणि गुरुमहाराज यांची मंदिरेही आहेत. अनेक प्रसंगी ‘होम-हवन’ करण्यासाठी ‘यज्ञशाळा’ (अग्नि विधींसाठी सभागृह) वापरली जाते. देवीच्या रथाची प्रतिकृती आवारात प्रदर्शित केली आहे. येथे हनुमान मुखवट्यासह एक अनोखा ‘सेल्फी पॉइंट’ देखील आहे, जो भाविकांमध्ये लोकप्रिय आहे. दूरवरून येणाऱ्या भाविकांसाठी धर्मशाळा (विश्रांतीगृह) आणि मोठी भोजनशाळा (भोजनगृह) उपलब्ध आहे. मंदिराचे विश्वस्त मंडळ या प्रदेशात विविध सामाजिक उपक्रम राबवते.

शंखलपूर मंदिर भाविकांच्या उपस्थितीने नेहमीच चैतन्यमय असते. मंदिराचे दरवाजे दररोज पहाटे ३.३० वाजता उघडतात, त्यानंतर सकाळी ५.३० वाजता ‘बाळा यंत्राची’ ‘महापूजा’ केली जाते. त्यानंतर देवीला सजवून तिची पूजा केली जाते. सकाळी ८.०० वाजताच्या ‘आरती’नंतर पहिला ‘नैवेद्य’ (अन्नदान) अर्पण केला जातो आणि सकाळी ११.०० वाजताच्या ‘आरती’नंतर दुसरा नैवेद्य अर्पण केला जातो. संध्याकाळीही विधी केले जातात. भाविक अनेकदा ‘सभामंडपात’ बसून परमभक्त वल्लभ भट्ट यांनी रचलेला ‘आनंद नो गरबो’ याचे पठण करतात. अनेक अपत्यहीन भाविक संततीसाठी मातेला नवस बोलतात आणि इतरजण रोगांच्या उपचारासाठी तिच्या मध्यस्थीची याचना करतात. तृतीयपंथी समुदायाचे सदस्य आपल्या कुलदेवतेच्या दर्शनासाठी आवर्जून येतात. प्रत्येक पौर्णिमेला मंदिराचा परिसर भाविकांनी गजबजलेला असतो आणि रात्री देवीची पालखी मिरवणूक काढली जाते. ‘चैत्र’ आणि ‘आश्विन’ महिन्यातील पौर्णिमेला, पालखी बेचराजी मंदिरापासून शंखलपूरपर्यंत प्रवास करते, संपूर्ण गावाला प्रदक्षिणा घालून रात्री उशिरा बेचराजीला परत येते. ‘शारदीय नवरात्री’ दरम्यान, विविध धार्मिक कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात आयोजित केले जातात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज पहाटे ३.३० ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती –

  •  बेचराजीपासून ४ किमी आणि मेहसाणापासून ४६ किमी अंतरावर आहे.
  •  बेचराजी आणि मेहसाणा दोन्ही ठिकाणांहून GSRTC (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग परिसरात पोहोचू शकतात.
  •  मंदिराच्या परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे