अय्यप्पा मंदिर

गडखोल पाटिया, ता. अंकलेश्वर, जि. भरुच

भगवान अय्यप्पा हे भगवान शिव आणि मोहिनी (भगवान विष्णूचा दिव्य स्त्री अवतार) यांचे दिव्य पुत्र म्हणून पूजले जातात. हरिहरपुत्र आणि मणिकंदन म्हणूनही ओळखले जाणारे त्यांचे देशातील सर्वात भव्य मंदिर केरळमधील शबरीमला येथे आहे. गुजरातमध्ये राहणाऱ्या दक्षिण भारतीय समुदायाला, विशेषतः मल्याळी समाजाला, त्यांच्या प्रिय देवतेचे दर्शन घेण्याचे आध्यात्मिक सुख मिळावे या उदात्त हेतूने, हे मंदिर दोन दशकांपूर्वी अंकलेश्वरजवळील गडखोल पाटिया येथे स्थापन करण्यात आले. वार्षिक मंडला पूजा उत्सवादरम्यान, राज्यभरातील मल्याळी नागरिक मोठ्या उत्साहात उत्सवात सहभागी होतात.

भगवान अय्यप्पा हे शैव आणि वैष्णव परंपरांमधील एकतेचे तेजस्वी प्रतीक म्हणून पूजले जातात. एका पवित्र आख्यायिकेनुसार, केरळमधील पंडालमचा वैष्णव राजा राजशेखर एकदा शिकारीला गेला असताना पंपा नदीच्या काठी एका मुलाच्या रडण्याचा आवाज ऐकतो. मुलाच्या गळ्यात एक दिव्य हार होता आणि त्याच्या चेहऱ्यावर एक तेजस्वी तेज होते. राजाला मूलबाळ नसतानाही, त्याने मुलाला आपल्यासोबत घेण्यास संकोच केला. त्याच क्षणी, महर्षी अगस्त्य प्रकट झाले आणि त्यांनी सांगितले की हे मूल दिव्य आहे आणि त्याला स्वीकारले पाहिजे. मुलाच्या गळ्यात तेजस्वी मणी-माला (मण्यांचा हार) असल्याने त्याचे नाव मणिकंठ ठेवण्यात आले. कालांतराने, राणीने एका मुलाला जन्म दिला; तरीही राजा राजशेखरने मणिकंठाला आपला मोठा मुलगा मानले आणि त्याला युवराज म्हणून अभिषेक करण्याचा निर्णयही घेतला. मात्र, मणिकंठाला स्वतःला राजेशाही सत्तेचा उपभोग घेण्याची इच्छा नव्हती.

दरम्यान, काही दुष्ट मंत्र्यांनी राणीला वाईट सल्ला देऊन त्याला संपवण्याचा कट रचला. त्यांनी राजाला पटवून दिले की राणीला एका गंभीर आजाराने ग्रासले आहे, जो केवळ वाघिणीच्या दुधाने बरा होऊ शकतो. मणिकंठाने ते आणण्याचे कठीण काम स्वेच्छेने स्वीकारले. जंगलातील प्रवासात त्याला महिषासुराची बहीण, भयंकर राक्षसी महिषी भेटली. देवी दुर्गाने महिषासुराचा वध केल्यानंतर, महिषीने कठोर तपस्या केली आणि ब्रह्मदेवाकडून वरदान मिळवले की शिव आणि विष्णूच्या पुत्राशिवाय कोणीही तिचा वध करू शकणार नाही. असे मिलन अशक्य वाटल्याने ती गर्विष्ठ आणि जुलमी बनली. शेवटी, देवांनी विष्णूकडे मुक्तीसाठी कळकळीने प्रार्थना केली. विष्णूंनी, ज्यांनी समुद्रमंथनादरम्यान मोहिनी रूप धारण केले होते, त्यांनी शिव यांच्याशी झालेल्या आपल्या मिलनातून जन्मलेल्या पुत्राच्या रूपात अवतार घेण्याचे ठरवले आणि हे दिव्य बालक पंडालमच्या निःसंतान राजाला सोपवले. अशा प्रकारे अय्यप्पा हे शिव आणि विष्णू या दोघांचेही पुत्र असल्याने, ते एकटेच महिषीचा नाश करू शकले आणि त्यांनी तसे केले. त्यानंतर ते वाघिणीच्या दुधासह राजवाड्यात परतले आणि त्यांनी आपले दिव्य स्वरूप निश्चितपणे प्रकट केले. महिषीवधाचा उद्देश पूर्ण झाल्यावर, अय्यप्पाने राजेशाही जीवनातून निवृत्त होण्याचा निर्णय घेतला. निघण्यापूर्वी, त्यांनी राजाला शबरीमला येथे आपले मंदिर बांधण्याची सूचना केली. आज, दरवर्षी लाखो भाविक या पवित्र केरळ मंदिराला भेट देतात.

गेल्या काही दशकांत, अनेक मल्याळम भाषिक कुटुंबे काम आणि व्यवसायासाठी गुजरातमध्ये स्थायिक झाली आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार, राज्यात सुमारे ६५,००० मल्याळम भाषिक आहेत, ज्यात अंकलेश्वर – एक प्रमुख औद्योगिक केंद्र असल्याने – त्यांच्यामध्ये तुलनेने मोठी लोकसंख्या आहे. १९८५ मध्ये, भक्तांच्या एका गटाने येथे ‘अय्यप्पा सेवा समिती’ची स्थापना केली. दरवर्षी, १३ जानेवारी रोजी, ते अय्यप्पा पूजा उत्सव साजरा करण्यासाठी एकत्र येत असत. या भक्तीमय एकतेतून एक भव्य मंदिर बांधण्याची आकांक्षा निर्माण झाली. १९९६ मध्ये, समितीने एक मोठा भूखंड खरेदी केला आणि १९९८ मध्ये मंदिराचे बांधकाम सुरू झाले. चार वर्षांत काम पूर्ण झाले आणि केरळमधील तंत्र विद्या पीठोमचे ब्रह्मश्री श्री अझकाथू शास्त्रशर्मन नंबूथिरीपाद यांच्या मार्गदर्शनाखाली १८ फेब्रुवारी २००२ रोजी प्राणप्रतिष्ठा (अभिषेक सोहळा) करण्यात आला. त्यानंतर, २१ नोव्हेंबर २००७ रोजी ध्वजस्तंभ (पवित्र ध्वजस्तंभ) स्थापित करण्यात आला, २७ फेब्रुवारी २०१२ रोजी नवग्रहांची प्रतिष्ठापना झाली आणि १५ फेब्रुवारी २०१३ रोजी श्री कृष्णाच्या मूर्तीची स्थापना करण्यात आली.

हे मंदिर वास्तुशास्त्र आणि थाचू शास्त्र (सुतारकाम विज्ञान) च्या तत्त्वांचे पालन करून पारंपरिक केरळ स्थापत्यशैलीत अत्यंत बारकाईने तयार केले आहे. मंदिराचा परिसर केरळ स्थापत्यशास्त्रात पुरम मतिल (सीमा) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या परिमिती भिंतीने वेढलेला आहे. यात एक गोपुरम (सुशोभित प्रवेशद्वार) आहे. केरळ हा जास्त पावसाचा प्रदेश असल्याने, मंदिराची छत पारंपरिकपणे सर्व बाजूंनी उतरती असतात. येथील गोपुरमची छतही त्याच उतरत्या, दुहेरी-स्तरीय रचनेचे अनुसरण करते. त्यातून प्रवेश केल्यावर, प्रथम एक उंच तेलाचा दिवा असलेले उंच व्यासपीठ दिसते. त्यापलीकडे उंच कोडीमारम (ध्वजस्तंभ) उभा आहे, जो चमकदार सोन्याच्या पट्ट्यांनी आच्छादलेला आहे, दोन मोठ्या स्तंभांनी वेढलेला आहे आणि थेट पुढे अय्यप्पा स्वामींचे पवित्र मंदिर उभे आहे.

मंदिराच्या मांडणीत सोपानम (पायऱ्या), मुखमंडपम (पुढील सभागृह) आणि श्रीकोविल (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. दोन्ही बाजूंनी मुखमंडपमपर्यंत पायऱ्या चढतात. श्रीकोविलमध्ये, एका उंच वज्रपीठावर (पवित्र आसन), अय्यप्पा स्वामींची मूर्ती विराजमान आहे. ते गुडघे दुमडून बसलेले आहेत, एक कोपर डाव्या गुडघ्यावर टेकलेला आहे आणि दुसरा हात आशीर्वादाच्या मुद्रेत वर उचललेला आहे. त्यांच्या डोक्यावर एक तेजस्वी मुकुट आहे आणि मंदिराच्या पार्श्वभूमीवर अर्धवर्तुळाकार प्रभामंडळ आहे, तर मूर्तीच्या आजूबाजूला अनेक दिवे तेजस्वीपणे जळत आहेत.

मंदिराच्या आवारात, मुख्य देवता म्हणून भगवान अय्यप्पा यांच्यासोबत, गणपती, देवी भद्रा (दुर्गा माता), श्री कृष्ण, सुब्रमण्यम (मुरुगन/कार्तिकेय) आणि वेट्टाक्कोरू मकान (शिवाचे एक रूप) यांना समर्पित मंदिरे आहेत. ही मंदिरे देखील सोपानम, मुखमंडपम आणि श्रीकोविलच्या पारंपरिक केरळ शैलीचे अनुसरण करतात. आवाराच्या ईशान्य भागात नवग्रहांचे पवित्र स्थान आहे. प्रत्येक मल्याळम महिन्याच्या पहिल्या शनिवारी, येथे शनिदोष विधी केले जातात. सर्पदेवतेची उपासना – दक्षिण भारतातील एक प्राचीन आणि प्रतिष्ठित परंपरा – अयप्पा मंदिरातही पाळली जाते. नवग्रह प्रतिष्ठापनांजवळ नागदेवतेचे मंदिर आहे, ज्यात नागराज आणि नागयक्षी यांच्या मूर्ती आहेत. त्यांना एक दैवी जोडपे मानले जाते आणि शुभता, समृद्धी आणि संरक्षणासाठी त्यांची पूजा केली जाते.

भाविक दररोज सकाळी ५:३० ते १०:३० आणि सायंकाळी ५:३० ते ९:०० या वेळेत दर्शन घेऊ शकतात. दैनंदिन विधींमध्ये गणपती होमम, भगवती सेवा, नित्यपूजा, अभिषेक आणि अर्चना यांचा समावेश आहे. मल्याळम दिनदर्शिकेनुसार, चौथा महिना, वृश्चिकम (नोव्हेंबरच्या मध्यापासून ते डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत), खूप महत्त्वाचा आहे. मंडला पूजा महोत्सव दरवर्षी वृश्चिकमच्या पहिल्या दिवसापासून ते पुढील महिना धनुच्या एकादशीपर्यंत साजरा केला जातो. वृश्चिकमच्या पहिल्या रविवारी होणारी लक्षार्चना हा एक अत्यंत लोकप्रिय कार्यक्रम आहे, ज्यात अंकलेश्वर प्रदेशातील शेकडो भाविक उत्साहाने सहभागी होतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • अंकलेश्वरपासून ४ किमी, भरुचपासून ९ किमी अंतरावर आहे.
  • अंकलेश्वर येथून राज्य परिवहन आणि खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • जवळच निवास आणि अल्पोपहारासाठी अनेक सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९४०८२८७४९६
Back To Home