अरबुदा माता मंदिर

बसना, ता. विसनगर, जि. मेहसाणा

गुजरातच्या अंजना चौधरी समाजाची कुलदेवता असलेल्या अरबुदा मातेचे भव्य मंदिर विसनगर तालुक्यातील बसना येथे आहे. पौराणिक धर्मग्रंथांनुसार, देवी अरबुदा ही दुर्गा देवीच्या सहाव्या रूपातील कात्यायनीचा अवतार आहे. तिला आदराने ‘आधार देवी’ असेही संबोधले जाते. देवीचे मूळ स्थान अर्बुदाचल (माउंट अबू) येथे आहे. तथापि, तेथे प्रवास करणाऱ्या भाविकांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत असल्याचे पाहून, बसना प्रदेशातील भक्तांनी, राज्यव्यापी अंजना समाजाच्या सामूहिक पाठिंब्याने, येथे भव्य ‘अरबुदा धाम’ ची स्थापना केली. आज हे मंदिर संपूर्ण राज्यातील अंजना समाजासाठी श्रद्धेचे एक प्रमुख केंद्र बनले आहे.

‘अरबुदा’ या नामकरणाबद्दल एक पौराणिक आख्यायिका सांगते की, प्राचीन काळी उत्तंक हा गौतम ऋषींचा शिष्य होता. त्याने आपल्या गुरुपत्नीला अर्पण करण्यासाठी काशी प्रदेशातील राजा सुदासच्या पत्नीकडून मौल्यवान कर्णभूषणे मिळवली होती. सर्पांचा राजा तक्षक याला या दागिन्यांचा मोह झाला. उत्तंक एका पर्वतावरून जात असताना, तक्षकाने कर्णभूषणे हिसकावून एका भेगेतून पाताळात अदृश्य झाला. उत्तंकने ती पोकळी खोदण्यास सुरुवात केली, परंतु पाताळात पोहोचणे त्याच्या मानवी सामर्थ्यापलीकडचे होते. शेवटी, भगवान इंद्राला त्याची दया आली. त्यांनी आपल्या ‘वज्रा’ने पाताळाच्या खोलवर जाण्यासाठी मार्ग तयार केला. उत्तंक खाली उतरला आणि तक्षकाकडून कर्णभूषणे परत मिळवली. नंतर, वसिष्ठ ऋषींनी हिमालय पर्वताला पर्वतापासून पाताळापर्यंत पसरलेली खोल दरी भरून काढण्याची विनंती केली. हिमालयाने आपला पुत्र नंदीवर्धन याला अरबुदा नावाच्या सर्पावर बसवून त्या ठिकाणी पाठवले. जैन ग्रंथ ‘विविध तीर्थ कल्प’ नुसार, अरबुदा सर्पामुळे या पर्वताला हे नाव मिळाले. या शिखरावर ज्या देवीने आपले निवासस्थान केले, तिला ‘अरबुदा’ असे संबोधले जाऊ लागले.

देवीबद्दलची आणखी एक आख्यायिका राक्षस राजा काली, ज्याला बासकाली असेही म्हणतात, याच्याबद्दल सांगते, ज्याने भगवान शंकराला कठोर तपश्चर्या करून अजिंक्यत्व प्राप्त केले होते. आपल्या सामर्थ्याने तो उन्मत्त होऊन इंद्रसहित देवतांना त्रास देऊ लागला. देवांच्या तीव्र प्रार्थनेला प्रतिसाद म्हणून, देवी अरबुदा प्रकट झाली आणि राक्षसाला आपल्या पायाखाली चिरडून त्याचा वध केला. ही स्वर्गीय घटना माउंट अबू येथे घडली, जिथे देवीच्या ‘चरण पादुका’ (दिव्य पाऊलखुणा) तेव्हापासून पूजल्या जात आहेत. ती अंजना चौधरी समाजाची कुलदेवता आहे.

‘मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियर’ मध्ये या समाजाच्या उत्पत्तीबद्दल एक मनोरंजक आख्यायिका नोंदवली आहे. अंजना हे प्राचीन हैहयवंशी राजा सहस्रार्जुनाचे वंशज मानले जातात, ज्याला आठ पुत्र होते. भगवान परशुरामाच्या क्रोधापासून वाचण्यासाठी ते माउंट अबू येथे पळून गेले. असे म्हटले जाते की दोन पुत्रांनी देवीच्या मागे आश्रय घेतला, तर तिने उर्वरित सहा पुत्रांना लहान मुलांमध्ये रूपांतरित करून त्यांचे संरक्षण केले. पहिल्या दोन पुत्रांचे वंशज ‘जाट’ म्हणून ओळखले जातात, तर इतरांना ‘अंजना’ म्हटले जाते, कारण देवीने त्यांना ‘अजन्या’ (अज्ञात) म्हणून वाचवले. या आठांपैकी, दोन राजस्थानमध्ये राहिले, दोन गुजरातमध्ये आले, दोन मध्य प्रदेशात स्थलांतरित झाले आणि इतर पंजाब आणि हरियाणात स्थायिक झाले. याव्यतिरिक्त, गॅझेटियरमध्ये अशी नोंद आहे की अंजना समाज गुजरातचा सोळंकी शासक भीमदेव पहिला (इ.स. १०२२-६४) यांचा वंशज असू शकतो. या परंपरेनुसार, राजा भीमदेवाच्या वंशातील अंजनाबाई नावाच्या एका महिलेने महमूद गझनीच्या आक्रमणादरम्यान माउंट अबू येथे पळ काढला आणि अरबुदा मातेची भक्त बनली. आक्रमक निघून गेल्यानंतर ती तेथे कायमची स्थायिक झाली आणि ‘अंजनागढ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वस्तीमुळे ‘अंजना’ लोकांची ओळख निर्माण झाली.

या मंदिराच्या स्थापनेत मगरोडा येथील रोटेरियन प्रतापभाई चौधरी (जाखड) यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे, जे एक समर्पित समाजसेवक आणि देवीचे निष्ठावान भक्त आहेत. माउंट अबू येथील त्यांच्या वारंवारच्या तीर्थयात्रांदरम्यान, त्यांनी पाहिले की मंदिरे भक्तांसाठी असली तरी, भाविकांना अनेकदा अनेक निर्बंधांचा सामना करावा लागतो. गुजरातच्या भक्तांसाठी एक भव्य मंदिर स्थापन करण्याचा निश्चय करून, प्रतापभाईंनी समाजाच्या उदारतेला आवाहन केले. निधी गोळा करण्यासाठी त्यांनी गुजरातभरातील चौधरी समाजाच्या सर्व १२७३ गावांचा दौरा केला. या सामूहिक परोपकाराद्वारे, ‘अरबुदा फाउंडेशन’ ने विस्तीर्ण ‘अरबुदा धाम’ बांधले. ‘प्राण-प्रतिष्ठा’ (प्रतिष्ठापना सोहळा) ३ जून २०१३ रोजी मोठ्या उत्साहात पार पडला, ज्याला तत्कालीन मुख्यमंत्री आणि सध्याचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, तसेच विविध मंत्री, आमदार आणि अंजना समाजाची प्रचंड गर्दी उपस्थित होती.

बसना गावाच्या सीमेवर विसनगर-मेहसाणा महामार्गावर स्थित हे मंदिर एका तटबंदीने वेढलेले आहे. एक प्रवेशद्वार एका प्रशस्त, फरसबंदी अंगणात घेऊन जाते. येथून, सत्तावीस पायऱ्या दुसऱ्या मजल्यावर चढतात, ज्यामुळे मंदिराच्या समोरच्या एका खुल्या मंडपात प्रवेश होतो. वास्तुशिल्पीय मांडणीमध्ये एक प्रवेशद्वार, एक सभा मंडप (‘सभामंडप’) आणि एक गर्भगृह (‘गर्भगृह’) यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वारातून सभामंडपात चार पायऱ्या चढून जातात, जिथे भिंती विविध देवतांच्या प्रतिमांनी आणि पूज्य संतांच्या मूर्तींनी सुशोभित आहेत. सभागृहाच्या उजव्या आणि डाव्या दोन्ही बाजूंना दरवाजे आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ, देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची संगमरवरी मूर्ती एका चौथऱ्यावर बसलेली आहे. यापलीकडे सलग तीन गर्भगृहे आहेत: मध्यभागी अरबुदा माता विराजमान आहे, तिच्या उजवीकडे लक्ष्मी देवी आणि अंजनी माता आहेत.

मंदिरात दररोज पहाटे आणि सायंकाळी आरती केली जाते. येथे शारदीय नवरात्र उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो, ज्यात अंजना चौधरी समाज आणि समाजातील इतर घटकांकडून मोठ्या संख्येने भाविक येतात. या नऊ दिवसांत मंदिर भाविकांनी गजबजून जाते. अर्बुदा धाममधील भोजनगृह (भोजनालय) भाविकांना नाममात्र दरात भोजन पुरवते आणि अन्नदान करते. मंदिरात गोशाळा देखील आहे. दिवसभर गीर गाईच्या दुधापासून बनवलेला चहा दिला जातो आणि जेवणासोबत ताक दिले जाते. हे धर्मार्थ स्वयंपाकघर वर्षभर कार्यरत असते. श्रावण महिन्यात भजन, कीर्तन आणि सत्संग कार्यक्रम आयोजित केले जातात, जिथे पारंपरिक सामुदायिक भोजन दिले जाते. याव्यतिरिक्त, मंदिर कमी खर्चात सामुदायिक विवाह सोहळ्यांची सोय करते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • विसनगरपासून ११ किमी आणि मेहसाणापासून १२ किमी अंतरावर स्थित
  • विसनगर आणि मेहसाणा येथून GSRTC बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या आवारात पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
  • संपर्क – राजू महाराज, पुजारी (मो. – ९३२४५५९७६९)
Back To Home

मंदिरे