अंतर्नाथ महादेव

अंकलेश्वर, ता. अंकलेश्वर, जि. भरुच

अंतर्नाथ महादेव हे अंकलेश्वर शहराचे आराध्य दैवत आहेत, हे शहर एकेकाळी गुर्जर राष्ट्रकूटांची वैभवशाली राजधानी होते. स्थानिक परंपरेनुसार, या पवित्र महादेवाची स्थापना कुंभकर्णाचा नातू अक्रूर याने केली होती. अंकलेश्वर शहराला त्याचे नाव अंतर्नाथ महादेवाच्या दिव्यत्वातून मिळाले, असे मानले जाते. या मंदिराच्या गर्भगृहात एक भव्य शिवलिंग विराजमान आहे, ते सुमारे दीड हात उंच असून त्यावर अनेक ‘ॐ’ चिन्हे कोरलेली आहेत. या मंदिरात भोलेनाथांप्रती भक्तीने भरलेले हृदय सर्व मनोकामना पूर्ण करते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

प्राचीन काळी, गुजरात सौराष्ट्र, लाट आणि आनर्त या प्रदेशांमध्ये विभागले गेले होते. सध्याच्या गुजरातचा मध्यवर्ती भाग तेव्हा लाट म्हणून ओळखला जात असे. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, विशेषतः ६व्या ते ८व्या शतकादरम्यान राज्य करणाऱ्या गुर्जर राजवंशातील राजा दद्दा द्वितीय याच्या ताम्रपटांमध्ये अंकलेश्वरचा उल्लेख ‘अक्रूरेश्वर’ असा आढळतो. इतिहासकार अनंत सदाशिव आळतेकर यांनी त्यांच्या ‘अ हिस्ट्री ऑफ इम्पॉर्टंट एन्शियंट टाऊन्स अँड सिटीज ऑफ गुजरात’ या महत्त्वपूर्ण ग्रंथात असे प्रतिपादन केले आहे की, अक्रूरेश्वर हे शहराचे मूळ नाव होते, जे ध्वनीशास्त्रीयदृष्ट्या अंकुलेश्वर आणि शेवटी अंकलेश्वर असे विकसित झाले. तथापि, स्थानिक परंपरा अंतर्नाथ महादेवाच्या आख्यायिकेशी दृढपणे जोडलेली आहे, जी शहराची ओळख अक्रूराने मंदिराच्या स्थापनेशी जोडते.

अक्रूराची कथा ‘भागवत पुराण’, ‘हरिवंश पुराण’ आणि ‘महाभारत’ या ग्रंथांमध्ये आढळते. या धर्मग्रंथांनुसार, अक्रूर हा यादव व्यापारी श्वफल्क आणि काशीच्या राजाची कन्या गांधिनी यांचा पुत्र होता. श्वफल्काचा व्यापार दूरवर पसरलेला होता आणि त्याचे मथुरा नरेश कंसासह विविध राजदरबारांशी संबंध होते. अक्रूर कंसाच्या दरबारात मंत्री होता आणि त्यानेच श्रीकृष्ण आणि बलराम यांना मथुरेला आणले होते. असे म्हटले जाते की, श्रीकृष्णाने सर्वप्रथम आपले विष्णू रूप अक्रूराला प्रकट केले. तरीही, अंकलेश्वरच्या अंतर्नाथ मंदिराशी संबंधित आख्यायिका दुसऱ्या अक्रूराची आहे, जो रामायण काळातील असल्याचे सांगितले जाते. या स्थानिक आख्यायिकेनुसार, कुंभकर्णाचा नातू अक्रूर हा रावणाप्रमाणेच भगवान शिवाचा महान भक्त होता. अक्रूराला रावणाने सीतेचे हरण करणे मान्य नव्हते आणि त्याने त्याचा उघडपणे निषेध केला. संतप्त रावणाने त्याला लंकेतून हद्दपार केले. दुःखी होऊन अक्रूराला प्रश्न पडला की तो आपली भक्ती कुठे चालू ठेवू शकेल. एका पुजाऱ्याने त्याला नर्मदा नदीच्या दक्षिण तीरावरील या पवित्र स्थळाकडे मार्गदर्शन केले. येथे अक्रूराने कठोर तपस्या केली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन शंकरांनी त्याला दर्शन दिले आणि वर मागण्यास सांगितले. अक्रूराने अमरत्व मागितले. शंकरांनी उत्तर दिले, “या मर्त्य जगात कोणालाही अमरत्व मिळत नाही. तथापि, मी येथे तुझ्या नावाने अमर राहीन आणि तुझे नावही सदैव जिवंत राहील.” असा आशीर्वाद देऊन शंकर अदृश्य झाले आणि अक्रूराने येथे अक्रूरेश्वर महादेवाच्या शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली.

आणखी एका स्थानिक आख्यायिकेनुसार, या मंदिरावर मुस्लिम सैन्याने दोनदा हल्ला केला होता. एक हल्ला महमूद गझनीच्या सोमनाथ मंदिराच्या लुटीच्या मोहिमेदरम्यान झाला असे मानले जाते आणि दुसरा गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याच्या राजवटीत झाला. दोन्ही प्रसंगी, मंदिरातून चमत्कारिकरित्या अगणित मधमाशांचे थवे बाहेर पडले आणि त्यांनी आक्रमण करणाऱ्या सैनिकांवर हल्ला केला, ज्यामुळे त्यांना माघार घ्यावी लागली. असे मानले जाते की, एका हल्ल्यादरम्यान, जेव्हा सैनिक गर्भगृहात पोहोचले आणि त्यांनी तलवारीने शिवलिंग नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यावर अनेक खुणा उमटल्या, ज्या आजही दिसतात. अनेक वर्षांनंतर, गावकऱ्यांनी या प्राचीन मंदिराचा जीर्णोद्धार करून त्याला त्याचे सध्याचे वैभवशाली स्वरूप दिले.

अंकलेश्वरमधील गोयाबाजार-कागदीवाड परिसरात एका रमणीय गल्लीत वसलेले हे मंदिर दोन मजली आहे. एका बाजूला एक भव्य प्रवेशद्वार आहे, जे सुंदर कोरीव कामांनी सुशोभित आहे आणि मध्यभागी असलेल्या कमानीत गणपती बाप्पांची प्रतिमा आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींचे नक्षीकाम आणि मेघडंबरी (सुंदर छत) आहेत. सोळा पायऱ्या चढून गेल्यावर सभामंडपात प्रवेश होतो, ज्याच्या प्रवेशद्वारावर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. हा मंडप प्रशस्त असून, गर्भगृहाकडे तोंड करून असलेला शुभ्र नंदी येथे आहे. अंतराळात (गाभाऱ्याच्या आधीचा भाग) गणपती आणि हनुमानासाठी जागा आहे, तर दगडी हत्ती अंतर्भागाच्या प्रवेशद्वाराचे रक्षण करतात. स्तंभांवर द्वारपालांच्या (देवतांचे द्वाररक्षक) मूर्ती कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहात, एका मोठ्या शाळुंकेवर, अंतर्नाथ महादेवाचे विशाल शिवलिंग विराजमान आहे. संगमरवरी मंदिर त्याला सुंदरपणे वेढलेले आहे. शिवलिंग तीन फुटांपेक्षा जास्त उंच असून त्याचा व्यास दोन ते अडीच फूट आहे. गर्भगृहाच्या भिंतींच्या कोनाड्यांमध्ये पार्वती माता, नर्मदा माता आणि इतर देवतांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या आत स्वतंत्र मंदिरांमध्ये नवग्रहांच्या मूर्ती देखील आहेत. महाराष्ट्रातील शनीशिंगणापूर येथील शनिदेवाचे पवित्र प्रतिकृती दगडही येथे स्थापित केले आहे. गर्भगृहाच्या वर एक भव्य उरुशृंग-शैलीचे शिखर असून त्यावर दुमजली आमलक आणि कळस आहे.

दर सोमवारी आणि सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या दिवशी मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी होते. महाशिवरात्रीला, भाविकांचा मोठा समुदाय मंदिरात जमतो आणि अनेक पवित्र विधी केले जातात. पवित्र श्रावण महिन्यात, भाविक मोठ्या संख्येने अभिषेक (देवतेला स्नान घालण्याचा विधी) करण्यासाठी येतात. २०१७ मध्ये, मंदिराने एका दैवी चमत्काराचा अनुभव घेतला, जेव्हा नर्मदा मातेच्या मूर्तीच्या मागून आपोआप पाणी वाहू लागले, ज्यामुळे मोठ्या संख्येने भाविक आकर्षित झाले. स्थानिकांसाठी, अशा घटना केवळ महादेवाच्या या प्राचीन स्थानाच्या शाश्वत आध्यात्मिक वैभवाला अधोरेखित करतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये :

  • अंकलेश्वर बसस्थानकापासून २ किमी, भरुचपासून १२ किमी अंतरावर स्थित.
  • भरुच जिल्ह्यातील अनेक शहरांमधून अंकलेश्वरसाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरात पोहोचता येते.
  • परिसरात निवास आणि अल्पोपाहार सुविधा उपलब्ध.
Back To Home