अंगारेश्वर / मंगलनाथ महादेव मंदिर

अंगारेश्वर, ता./जि. भरुच

मत्स्य पुराणाच्या १८९ व्या अध्यायात अंगारेश्वरला ‘सर्व पापांपासून मुक्ती देणारे तीर्थ’ म्हणून गौरवण्यात आले आहे. पौराणिक कथेनुसार, अंगारक ऋषींनी भगवान शंकरांना प्रसन्न करण्यासाठी येथे कठोर तपश्चर्या केली आणि त्यांच्या कुंडलीतील ‘मंगल दोष’ (मंगळाशी संबंधित ज्योतिषीय दोष) दूर करण्यासाठी शिवलिंगांची स्थापना केली. त्यांच्या नावावरूनच हे पवित्र स्थळ अंगारेश्वर आणि येथील अधिष्ठाता देवता अंगारेश्वर महादेव म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या स्थानी मंगलनाथ महादेवाचे मंदिरही आहे. या प्रदेशाच्या आध्यात्मिक महत्त्वामुळे, असे म्हटले जाते की देशाच्या कानाकोपऱ्यातून आणि परदेशातूनही अनेक भाविक त्यांच्या कुंडलीतील मंगल दोषातून मुक्ती मिळवण्यासाठी या स्थळाला भेट देतात.

या क्षेत्राचे महत्त्व स्पष्ट करताना, ‘मत्स्य पुराण’ (अध्याय १८९, श्लोक ९) म्हणते: ‘शिस्तबद्ध आहार आणि इंद्रियांवर संयम ठेवून अंगारेश्वर तीर्थाला भेट द्यावी. तेथे व्यक्ती सर्व पापांपासून मुक्त होते आणि रुद्रलोक (शिवाचे स्वर्गीय निवासस्थान) प्राप्त करते.’ पंडित महादेवशास्त्री जोशी यांच्या ‘भारतीय संस्कृती कोश’ मध्ये अंगारक हे मंगळ ग्रहाचे नाव असल्याचे नमूद केले आहे. असे मानले जाते की वीरभद्र, जो मागील जन्मी शिवाचा अनुयायी होता, तो नंतर अंगारक बनला. या अंगारकाने नर्मदेच्या काठी अंगारेश्वरची स्थापना केली.

या स्थळाशी विविध पौराणिक कथा जोडलेल्या आहेत. अशाच एका कथेनुसार, अंगारक ऋषींना पृथ्वीचा पुत्र मानले जाते आणि म्हणूनच त्यांना ‘भौम’ असेही म्हटले जाते. ते भगवान शंकरांच्या घामाच्या एका थेंबातून प्रकट झाले असे म्हटले जाते आणि ते भगवान गणेशाचे परम भक्त होते. त्यांच्या कुंडलीत मंगल दोष असल्यामुळे, त्यांना पूजा, जप, तप आणि साधना यांसारख्या धार्मिक विधी पार पाडताना सतत अडथळे येत होते. हा दोष दूर करण्यासाठी, त्यांनी नर्मदेवरील या ठिकाणी असलेल्या घाटाजवळ तपश्चर्या केली. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवान महादेव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांनी त्यांची कुंडली दोषापासून मुक्त केली. त्यानंतर, अंगारक ऋषींनी येथे एक शिवलिंग स्थापित केले, जे तेव्हापासून ‘अंगारेश्वर महादेव’ म्हणून पूजले जाते. त्यांनी या स्थानी मंगलश्वर महादेव म्हणून ओळखले जाणारे आणखी एक शिवलिंग स्थापित केले.

अंगारेश्वर महादेव मंदिर नर्मदेच्या काठी एका उंच ठिकाणी शांत वातावरणात वसलेले आहे. मंदिराची रचना आधुनिक शैलीची आहे. उंच जगती (ओटा) वर बांधलेले हे मंदिर सहा पायऱ्या चढून गाठता येते. मुखमंडप (प्रवेशद्वार) आणि सभामंडप (सभास्थान) या दोन्हीच्या छतांवर शिवलिंगांच्या अनेक प्रतिकृती आहेत. मुखमंडपावर घुमटाच्या आकाराचे शिखर आहे. सभामंडप प्रशस्त असून, समोरच भगवान हनुमानांना समर्पित एक मंदिर आहे. या गर्भगृहात शेंदूर फासलेली हनुमानाची दगडी मूर्ती स्थापित आहे. त्याच्या शेजारी एक मोठी दगडी गदा ठेवलेली आहे. या गर्भगृहाच्या उजवीकडे, एका लहान कोनाड्यात जैन तीर्थंकर सीमंधर स्वामींची संगमरवरी मूर्ती आहे, सोबत अक्रम विज्ञान तत्त्वज्ञानाचे प्रणेते दादा भगवान यांचे चित्र आहे. गर्भगृहाच्या मागील बाजूस असलेल्या एका कोनाड्यात बाळकृष्णाची मूर्ती आहे. सभामंडपाच्या उजव्या बाजूला, एका संगमरवरी चौथऱ्यावर, श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्या मूर्ती, सिंहावर आरूढ अंबाजी माता आणि काळ्या पाषाणात कोरलेली भैरवाची मूर्ती स्थापित आहेत.

सभामंडपातील हनुमान मंदिराच्या मागे अंगारेश्वर महादेव विराजमान असलेले मंदिर आहे. या मंदिरासमोर, एका संगमरवरी चौथऱ्यावर नंदीच्या एक मोठी आणि एक लहान मूर्ती ठेवलेल्या आहेत, जवळच कासवाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या लहान अंतराळात गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात, संगमरवरी शालुंका (चौथरा) आणि दगडी लिंग यांचा समावेश असलेला पिंड (पवित्र प्रतीक) जमिनीवर स्थापित आहे. पंचधातूपासून बनवलेला एक सर्प लिंगावर फणा धरून आहे आणि जवळच एक उंच त्रिशूल उभा आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात पार्वतीची लहान मूर्ती विराजमान आहे. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहावर उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे. या मंदिरासमोरच्या अंगणात संतोषी मातेला समर्पित एक मंदिर आहे.

थोड्या अंतरावर मंगलेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. या साध्या मंदिरात, जमिनीवर नंदीची मूर्ती ठेवलेली आहे, तिच्यासमोर लोखंडी सळ्या असलेले लाकडी कठडे आहेत. याच्या पलीकडे, शिवपिंड जमिनीवर स्थापित आहे. या मूर्तीची शालुंका पितळी आवरणाने आच्छादित असून तिच्या मध्यभागी दगडी लिंग आहे. बहुतेक शिव मंदिरांमध्ये शिवलिंगावर एकच सर्पफणा असतो, परंतु या मंदिरातील मूर्ती अद्वितीय आहे कारण ती नाग आणि नागिणीच्या जोडीने (दोन सर्पांनी) आच्छादित आहे. शिवलिंगामागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात माता पार्वतीचे आसन आहे आणि दुसऱ्या कोनाड्यात भगवान गणेशाची दगडी मूर्ती आहे. या मंदिरासमोर वेराई मातेचे एक लहान मंदिर आहे आणि थोड्या अंतरावर नर्मदा मातेला समर्पित एक मंदिर आहे.

या मंदिरांमध्ये दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी नित्यपूजा आणि आरती नियमितपणे केली जाते. महाशिवरात्रीसह विविध उत्सव येथे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. श्रावण महिन्यात प्रत्येक मंगळवारी भाविक मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात. अनेक भाविक येथे संतती प्राप्तीसाठी भगवान शंकरांना नवस करतात. साधारणपणे, शिवलिंगाला कुंकू (कुमकुम) किंवा लाल रंगाच्या वस्तू अर्पण करणे निषिद्ध मानले जाते. तथापि, या विशिष्ट ठिकाणी महादेवाची पूजा पाच विशिष्ट वस्तूंनी केली जाते: लाल कुंकू, गूळ, लाल वस्त्र, लाल फुले आणि लाल फळे. भारतात, उज्जैनमधील मंगलनाथ मंदिराव्यतिरिक्त, हे एकमेव मंदिर आहे जिथे भगवान शंकरांना लाल रंगाच्या वस्तू अर्पण केल्या जातात. भाविक साधारणपणे सोमवारी शिवमंदिरांना भेट देत असले तरी, येथे मंगळवारी अभिषेक करणे अधिक महत्त्वाचे मानले जाते. याव्यतिरिक्त, या मंदिरात अर्पण केलेले नारळ भाविकांकडून परत घेतले जात नाहीत.

प्रमुख वैशिष्ट्ये :

  • भरुचपासून २१ किमी अंतरावर
  • भरुचहून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home

मंदिरे