प्राचीन रणजीत हनुमान धाम

फुटी कोठी रोड, इंदूर, जिल्हा इंदूर

सोळाव्या शतकात, संत तुलसीदासांनी पूजनीय हनुमान चालीसा रचली, ज्यात हनुमानांचे वर्णन ‘ज्ञान आणि गुणांचा सागर’, ‘महान योद्धा’ आणि ‘शक्तीने परिपूर्ण तेजस्वी’ असे केले आहे. त्यांनी हनुमानांना अशी दैवी शक्ती म्हणूनही घोषित केले आहे, जे भक्तांना सर्व संकटातून मुक्त करतात आणि ज्यांच्या केवळ नावाने भूत-पिशाच्च पळून जातात. या पराक्रमी देवतेची उपासना प्राचीन काळापासून भारतीय आध्यात्मिक परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे. इंदूरमध्ये, रणजीत हनुमान मंदिरात हनुमानांना युद्धातील विजयी नायक म्हणून पूजले जाते. येथे स्थापित देवतेच्या चमत्कारी शक्तींवर भक्तांचा दृढ विश्वास आहे आणि दरवर्षी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात.

या मंदिराचा इतिहास सुमारे १३४ वर्षांपूर्वीचा आहे. सुमारे १८९१ मध्ये, जेव्हा महाराजा शिवाजीराव होळकर इंदूर राज्याच्या सिंहासनावर होते, तेव्हा या मंदिराची स्थापना झाली. भोलाराम व्यास यांना मंदिराचे संस्थापक आणि पहिले पुजारी म्हणून स्मरण केले जाते. येथील हनुमानांची मूर्ती स्वयंभू असल्याचे मानले जाते. सुरुवातीला, भोलाराम यांनी मूर्तीची स्थापना पत्र्याच्या एका साध्या शेडमध्ये केली होती. कालांतराने, मंदिराचे हळूहळू नूतनीकरण करण्यात आले. १९९२ नंतर, एक मोठा सभागृह जोडण्यात आला आणि २००५ मध्ये, जेव्हा जिल्हा प्रशासनाने व्यवस्थापन हाती घेतले, तेव्हा मंदिराने आपले सध्याचे भव्य स्वरूप धारण करण्यास सुरुवात केली.

हे मंदिर शहराच्या पश्चिम भागात सुमारे चार एकर जागेत पसरलेले आहे. एक उंच, कमानीदार प्रवेशद्वार भाविकांचे स्वागत करते, ज्याच्या पलीकडे मंदिराचे भव्य शिखर लक्ष वेधून घेते. नागर शैलीत बांधलेले हे शिखर उरुशृंग प्रकारचे आहे. कमळाच्या आकारापासून वर येणारे हे शिखर, त्याच्या खालच्या स्तरांवर अनेक लहान कोरीव शिखरांनी सुशोभित आहे. सर्व बाजूंनी दैवी नक्षीकाम असलेल्या नाजूक कोनाड्या कोरलेल्या आहेत. शीर्षस्थानी पवित्र आमलक आहे आणि त्याच्या वर, एक उंच कळस आहे, ज्यावर भगवा ध्वज अभिमानाने फडकत आहे.

मंदिरात एक प्रशस्त सभागृह आहे, जे गर्भगृहाकडे जाते आणि त्याला प्रदक्षिणा मार्ग आहे. हे सभागृह अनेक नक्षीदार, कमानीदार स्तंभांनी आधारलेले आहे, ज्यात मध्यभागी एक मोकळी जागा स्टीलच्या रेलिंग्जने वेढलेली आहे. येथेच भाविक आरती आणि इतर उत्सवांदरम्यान एकत्र जमतात. गर्भगृह समृद्धपणे सजवलेले आहे. त्याच्या भिंती आणि खांब नक्षीदार चांदीच्या पत्र्यांनी चमकतात. प्रवेशद्वाराच्या स्तंभांच्या पायथ्याशी हत्ती कोरलेले आहेत, तर वरच्या तुळईवर श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमानांचे गुंतागुंतीचे नक्षीकाम दर्शविले आहे. प्रवेशद्वाराच्या कमानीच्या दोन्ही बाजूंना, हनुमान द्रोणागिरी पर्वत घेऊन उडताना दर्शविले आहेत.आतमध्ये, ताजे फुलांनी सजलेली, हनुमानांची स्वयंभू मूर्ती एका उंच वज्रपीठावर दिमाखात विराजमान आहे. तेजस्वी वस्त्रांनी परिधान केलेली ही मूर्ती आग्नेय दिशेला आहे आणि केवळ मुखच भाविकांना दर्शनासाठी दिसते. मूळतः सुमारे साडेतीन फूट उंच असलेली ही मूर्ती, दरवर्षी शेंदूर लेपल्यामुळे दशकानुदशके उंच होत गेली आहे.

प्रदक्षिणा मार्गावर, इतर देवतांची मंदिरे मंदिराची आध्यात्मिक आभा वाढवतात. हनुमानांची विविध रूपे देखील स्थापित आहेत: श्री राम आणि लक्ष्मणांना खांद्यावर घेऊन एका राक्षसाला पायाखाली चिरडणारे पराक्रमी योद्धा, प्रार्थनेत लीन नम्र भक्त, पंचमुखी आणि दशभुज हनुमान आणि ध्यानस्थ तपस्वी रूप. एका स्वतंत्र मंदिरात एक मोठी लाकडी गदा आहे, जी स्वयंभू असल्याचे मानले जाते. संकुलात दत्तात्रेय, भैरव, शीतला माता आणि शनि यांना समर्पित मंदिरे देखील आहेत. शनीच्या मंदिरात, देवता मध्यभागी संगमरवरी चौथऱ्यावर विराजमान आहे, ज्याच्याभोवती नवग्रहांच्या मूर्ती आहेत.

मंगळवार आणि शनिवार हे दिवस आरती आणि सुंदरकांड पठणासाठी प्रचंड गर्दी आकर्षित करतात. या दिवशी, भाविक पहाटे ५:३० पासून मध्यरात्रीपर्यंत दर्शन घेऊ शकतात. इतर दिवशी, मंदिर रात्री ११ वाजेपर्यंत खुले असते. हनुमान जयंती आणि विजयादशमी मोठ्या थाटामाटात साजरी केली जाते, परंतु येथील कदाचित सर्वात अनोखा उत्सव म्हणजे पौष कृष्ण अष्टमीला आयोजित केली जाणारी वार्षिक प्रभातफेरी. दशकांपूर्वी काही भाविकांनी हनुमानाची एक छोटी मूर्ती घेऊन काढलेली एक साधी मिरवणूक, १९८५ पासून एका भव्य सोहळ्यात रूपांतरित झाली आहे. त्या वर्षी, मूर्ती एका वाहनावर ठेवण्यात आली; २००८ पर्यंत ती एका सजवलेल्या बग्गीवर नेली जात होती आणि २०१५ पासून, एका भव्य रथावर.

२०१६ पासून, सहभागींची संख्या अनेक पटींनी वाढली आहे, ज्यात केवळ इंदूरमधूनच नव्हे, तर आसपासच्या शहरांमधूनही भाविक सामील होतात. ही मिरवणूक चित्ररथ, भक्तिगीत समूह, बग्गी आणि सजवलेल्या रथांनी समृद्ध होते. अष्टमी उत्सवाच्या तिसऱ्या दिवशी, मूर्तीला महाभिषेकात विधीपूर्वक स्नान घातले जाते. या प्रसंगी, पवित्र रक्षा-धागे भाविकांना विनामूल्य वाटले जातात. मंदिराचे व्यवस्थापन जिल्हा प्रशासनाद्वारे केले जाते आणि संकुलातील एका मोठ्या भोजनकक्षात दररोज सुमारे ४०० भाविकांना भोजन दिले जाते. हनुमान जयंतीनंतर आणि पुन्हा दिवाळीनंतर, भव्य भंडारे आयोजित केले जातात, ज्यात हजारो भाविक सहभागी होतात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
  • इंदूरच्या विविध भागांतून शहर बस, ऑटो-रिक्षा आणि टॅक्सीने पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • निवास आणि भोजन जवळपास उपलब्ध आहे
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ०७२२५०२९१९७
Back To Home