महाराष्ट्र राज्यातील जालना शहराच्या जुन्या भागात वसलेले श्री आनंदी स्वामी मंदिर हे या शहरातील महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. अठराव्या शतकातील प्रसिद्ध मराठा मुत्सद्दी आणि सेनापती महादजी शिंदे यांनी संत आनंदी स्वामी यांच्या संजीवन समाधीवर या देखण्या मंदिराची उभारणी केली. मराठवाडा भागामध्ये या मंदिराला ‘प्रति पंढरपूर’ म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. येथील दगडी अधिष्ठान आणि त्यावर उभा असलेला भव्य चार मजली लाकडी मंडप मराठा स्थापत्यकलेची आणि प्रगत काष्ठशिल्प अभियांत्रिकीची साक्ष देतो. दरवर्षी आषाढी एकादशीला येथे भरणारी मोठी यात्रा आणि निघणाऱ्या ऐतिहासिक पालखी सोहळ्यासाठी जिल्ह्यातील हजारो भाविक येथे उपस्थित असतात.
जालना शहराचे प्रामुख्याने जुना जालना आणि नवीन जालना असे दोन भाग पडतात. श्री आनंदी स्वामींचे हे पुरातन मंदिर जुन्या जालना शहराच्या मध्यवर्ती भागात वसलेले आहे. या भागातील रस्ते, वसाहती आणि गल्ल्यांची रचना ऐतिहासिक मराठा आणि मुघल काळातील शहरी नियोजनाची याद करून देते. अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाल्यानंतर हा सर्व प्रदेश मराठ्यांच्या थेट प्रभावक्षेत्रात आला. महादजी शिंदे यांच्यासारख्या कर्तबगार सेनापतींनी या भागात धार्मिक आणि सांस्कृतिक वास्तू उभारून मराठा संस्कृतीची पाळेमुळे अधिक घट्ट केली. या ऐतिहासिक वारशासोबतच जालन्यातील जनतेने मराठवाडा मुक्तिसंग्रामात देखील अत्यंत मोलाची आणि महत्त्वाची भूमिका पार पाडली होती. या मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी जनार्दन मामा नागापूरकर यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली होती, हा जालन्याचा इतिहास अद्वितीय आहे.
श्री आनंदी स्वामी मंदिराची स्थापना अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, म्हणजेच साधारणपणे १७७० ते १७९० च्या दरम्यान झाली आहे. मराठा साम्राज्याचे प्रभावशाली सेनापती महादजी शिंदे यांनी या मंदिराचे निर्माण केले. महादजी शिंदे हे मराठा साम्राज्यातील एक पराक्रमी सरदार आणि मुत्सद्दी होते, ज्यांनी पानिपतच्या युद्धानंतर उत्तर भारतात मराठ्यांचे वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित करण्यात मुख्य भूमिका बजावली होती. महादजी शिंदे हे संत आनंदी स्वामींचे परम अनुयायी होते. त्यामुळेच त्यांनी स्वामींच्या संजीवन समाधीवर एका भव्य मंदिराची उभारणी करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. औरंगाबाद गॅझेटिअर आणि औरंगाबाद जिल्ह्याच्या इतिहासातील अधिकृत नोंदींनुसार, महादजी शिंदे यांनी या मंदिराच्या बांधकामासाठी矨ा खाजगी संपत्तीतून खूप मोठा निधी उपलब्ध करून दिला होता. महादजी शिंदे यांच्या लष्करी कारवायांमध्ये जालन्याचा वारंवार उल्लेख येतो आणि त्यांच्या लष्करी छावण्या या परिसरात असायच्या. स्वामींच्या दर्शनासाठी ते वारंवार येथे येत असत आणि स्वामींच्या समाधीनंतर त्यांनी या जागेला एका मंदिराचे स्वरूप दिले. या मंदिराची व्यवस्था पाहण्यासाठी त्यांनी काही कुटुंबांची आणि पुजाऱ्यांची नियुक्ती केली होती, ज्यांच्या वंशजांकडे आजही काही जुनी कागदपत्रे आणि वंशावळी उपलब्ध आहेत.
जालन्यातील या मंदिराची स्थापना साधारणपणे सन १७०० च्या सुमारास झाल्याचेही काही ठिकाणी सांगितले जाते. संत आनंदी स्वामी हे मूळचे देऊळगाव राजा येथील प्रसिद्ध बालाजी मंदिरामध्ये सर्वप्रथम प्रकट झाले, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. त्यानंतर त्यांच्या शिष्यांनी अत्यंत आग्रह केल्यामुळे स्वामी जालन्यात आले. या संदर्भात शके १६७४ म्हणजेच इसवी सन १७५२ च्या भाव नाम संवत्सरातील कार्तिक शुद्ध दशमी, गुरुवार या दिवशी दुपारी दीड वाजता जालन्यापासून जवळच असलेल्या प्रति गिरी बालाजी मंदिरामध्ये आनंदी स्वामी प्रकट झाले, असाही एक लिखित संदर्भ मिळतो. स्वामींच्या प्रकटीकरणानंतर सर्वत्र एकच आनंदोत्सव सुरू झाला आणि दत्तात्रेयांचा हा साक्षात अवतार असल्यामुळे या लहान बालकाचे नाव ‘आनंदी’ असे ठेवण्यात आले. देऊळगाव राजामध्ये जेव्हा महाराज प्रकट झाले, तेव्हा त्यांना भेटायला आलेल्या शिष्यांपुढे महाराजांना कोणत्या नावाने हाका मारायची, असा मोठा प्रश्न निर्माण झाला होता. त्यावर साधुसंतांमध्ये मोठी चर्चा झाली. 
महाराजांच्या चेहऱ्याकडे पाहिले की प्रत्येकाच्या मनात आनंदाची लहर उमटत असल्यामुळे त्यांचे नाव ‘आनंदी’ असेच ठेवावे, असे सर्वानुमते निश्चित झाले. तेव्हापासून महाराज आनंदी स्वामी या नावानेच पंचक्रोशीत आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळखले जाऊ लागले.
महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी प्रतिपंढरपूर देवस्थाने आहेत, त्यामध्ये जालन्याचे हे मंदिर अत्यंत अग्रगण्य मानले जाते. पांडुरंगाने आपल्या भक्तांना दर्शन देण्यासाठीच दत्तात्रेयांचे हे रूप धारण केले होते, अशी भाविकांची भावना आहे. स्वामींची एक स्वतंत्र पोथी देखील उपलब्ध असून भाविक या पोथीचे मनोभावे पारायण करतात. या पोथीतील उल्लेखांनुसार श्री आनंदी स्वामी महाराज हे साक्षात दत्त अवतार आहेत. स्वामी हे आपले परमभक्त कृष्णसा पाटील यांच्या श्रद्धेपोटी कायमचे जालन्यात राहण्यासाठी आले आणि त्यांनी सलग ५१ वर्षे या पवित्र भूमीत वास्तव्य केले. याच काळात, म्हणजेच सुमारे अडीचशे वर्षांपूर्वी जिंतूर जवळील चारठाणा येथील पांडुरंगाचे निस्सीम भक्त नामदेव पाटीलबा हे दरवर्षी पंढरपूरला वारीसाठी पायी जात असत. एकदा वारीची तयारी करत असताना साक्षात पंढरीच्या पांडुरंगाने पाटीलबा यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला की तुम्ही पंढरपूरला न येता थेट जालना म्हणजेच पूर्वीच्या जनकपूरला जा आणि तिथे राहणाऱ्या आनंदी नाथांचे दर्शन घ्या.
स्वप्नात देवाने सांगितले की आनंदीनाथ आणि पंढरीनाथ हे दोन्ही एकच आहेत, त्यामुळे तुम्ही जालन्यातच तुमची आषाढी वारी पूर्ण करा. या दैवी दृष्टांतानंतर नामदेव पाटीलबा हे जालन्यात वारीसाठी यायला लागले आणि तेव्हापासून ही परंपरा अखंड सुरू आहे.
जुन्या जालना भागातील शनी मंदिर चौकात ‘आनंदी स्वामी गल्ली’ या नावाने एक जुनी वसाहत आहे. याच गल्लीच्या प्रवेशद्वाराजवळ हे मंदिर दिमाखात उभे आहे. आनंदी स्वामी मंदिराची रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हे मंदिर प्रामुख्याने त्याच्या अद्भूत लाकडी कोरीव कामासाठी म्हणजेच काष्ठशिल्पासाठी प्रसिद्ध आहे. मंदिराची संपूर्ण रचना मराठा स्थापत्य शैलीमध्ये केलेली आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत जाताना उंच दगडी पायऱ्या चढून वर यावे लागते. हे मंदिर तब्बल चार मजली आहे. मंदिराचा पाया म्हणजेच अधिष्ठान हे काळ्या बेसाल्ट पाषाणात बांधलेले असून ते जमिनीपासून साधारणपणे ४ ते ५ फूट उंच आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंती विटा आणि मातीच्या साहाय्याने अत्यंत जाड स्वरूपात बांधलेल्या असून त्यावर चुन्याचा जाड गिलावा दिलेला आहे. 
या भिंतींची जाडी सुमारे तीन ते चार फूट इतकी आहे. काही ठिकाणी या भिंतींवर मराठा शैलीतील सुंदर भित्तीचित्रे किंवा वेलबुट्टीचे कोरीव काम पाहायला मिळते.
या वास्तूचे सर्वात मुख्य आकर्षण म्हणजे येथील बहुमजली भव्य लाकडी मंडप. हा संपूर्ण सभामंडप उत्कृष्ट दर्जाच्या सागवानी लाकडामध्ये तयार केलेला आहे. मंदिराच्या दुसऱ्या आणि वरील मजल्यांवर जाण्यासाठी सुंदर लाकडी जिने बांधलेले आहेत. वरील मजल्यावर देखील लाकडी सज्जे म्हणजेच गॅलरी असून तिथून खालचा मुख्य मंडप स्पष्टपणे दिसतो. हे संपूर्ण काम १८ व्या शतकातील प्रसिद्ध ‘पुणेरी वाडा’ शैलीशी तंतोतंत मिळतेजुळते आहे. येथील अंतराळाच्या भिंतींवर संत आनंदी स्वामींच्या जीवनातील काही महत्त्वाचे प्रसंग सुंदर चित्रांच्या स्वरूपात कोरलेले आहेत. गर्भगृहात संत आनंदी स्वामींची पवित्र संजीवन समाधी आहे. समाधीच्या चौथऱ्यावरच संत आनंदी स्वामींची पद्मासनातील मूर्ती आहे. आषाढी उत्सवादरम्यान आनंदी स्वामी महाराजांची ही मूर्ती भाविकांना विविध रूपांमध्ये पाहायला मिळते. त्यात प्रामुख्याने शंकर-पार्वतीचे रूप, विठ्ठल-रुक्मिणी आणि दत्तात्रेयांचे रूप अशा वेगवेगळ्या अवतारांमधील श्रृंगार केला जातो.
संत आनंदी स्वामी महाराजांनी इसवी सन १७२६ मध्ये जालना शहरात आपली संजीवन समाधी घेतली होती, तेव्हापासून येथे माघ वद्य अष्टमीला दरवर्षी मोठा उत्सव साजरा केला जातो. याशिवाय दास नवमीला मंदिरात गोपाळकाल्याचे कीर्तन व काला होतो आणि आषाढ महिन्यातील अमावस्येपासून ते पौर्णिमेपर्यंत येथे मोठी जत्रा असते. जालन्यामध्ये इसवी सन १९४७ पासून अगदी नित्य नियमाने पालखी सोहळा साजरा केला जातो, पूर्वीच्या निजामकाळात देखील कडक प्रशासकीय पहारा असतानाही ही पालखी अतिशय नेमाने निघत असे. मंदिरात रोज सायंकाळी ७ वाजता महाआरती होते. दरवर्षी आषाढी एकादशीच्या दिवशी सकाळी ७ वाजता श्रींच्या मुख्य पालखी मिरवणुकीला प्रारंभ होतो. ही पालखी जुन्या जालना शहरातील कचेरी रोड, गणपती गल्ली, शास्त्री मोहल्ला, कसबा भागातील विठ्ठल रुक्मिणी मंदिरासमोरून पुढे गांधी चमनमार्गे जात रात्री ठीक १२ वाजता पुन्हा मुख्य मंदिरामध्ये परत येते. हा भव्य पालखी सोहळा सलग १७ ते २० तास चालतो. पालखीसमोर अनेक तरुण भक्त मल्लखांब, तलवारबाजी आणि लाठी फिरवणे अशा विविध जुन्या मैदानी कसरतींचे प्रदर्शन करतात. गुरुपौर्णिमेला येथे गुरुपूजन आणि प्रवचन होते, तर डिसेंबर महिन्यात दत्त जयंतीला येथे पाळणा आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. दररोज सकाळी सहा ते दुपारी एक व सायंकाळी चार ते रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.