मराठवाड्याच्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक भूमीवर जालना जिल्ह्यात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. या मंदिरांमध्ये नागापूर सेवळी येथील नागनाथ महादेव मंदिर हे अत्यंत प्रसिद्ध आणि महत्त्वाचे धार्मिक केंद्र मानले जाते. हिंगोली जिल्ह्यातील सुप्रसिद्ध औंढ्या नागनाथ ज्योतिर्लिंग मंदिराचे हे एक मुख्य उपपीठ आहे. हे प्राचीन मंदिर नागापूर सेवळी गावाचे ग्रामदैवत आहे आणि परिसरातील हजारो भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. चौदाव्या किंवा पंधराव्या शतकात बांधलेले हे मंदिर त्याच्या उत्कृष्ट हेमाडपंती स्थापत्यशैलीसाठी ओळखले जाते. शांत आणि निसर्गरम्य परिसरात वसलेले हे मंदिर ऐतिहासिक वास्तुकला, प्राचीन तीर्थकुंडे आणि धार्मिक परंपरांचा एक सुंदर संगम आहे. येथील शिवपिंडीचे दर्शन घेतल्याने औंढ्या नागनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या दर्शनाचे पुण्य मिळते, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे.
मराठवाड्याच्या हिंगोली जिल्ह्यातील औंढ्या नागनाथ शिवमंदिराला हजारो वर्षांचा इतिहास लाभलेला आहे. लोकश्रद्धेनुसार हे मंदिर पांडवकालीन मानले जाते, तर इतिहास अभ्यासकांच्या मते ते यादवकालीन आहे आणि त्याचा काळ सुमारे बाराव्या शतकातील आहे.
भारतातील सर्व शैवपंथीयांचे हे एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे आणि ते मुख्य शिवपीठांपैकी एक आहे. मराठवाड्यात औंढ्या नागनाथचे मोठे भक्तमंडळ आहे. या मुख्य मंदिराची अनेक गावांमध्ये उपपीठे आहेत. औंढ्या नागनाथचे असेच एक प्राचीन आणि प्रसिद्ध उपपीठ जालना जिल्ह्यातील नागापूर सेवळी या गावात वसलेले आहे. मंदिराचे वैशिष्ट्यपूर्ण हेमाडपंती बांधकाम आणि मंदिरासमोरील जुनी बारव पाहता हे मंदिर कमीतकमी चारशे ते पाचशे वर्षे प्राचीन असावे, असे मत अभ्यासक व्यक्त करतात.
मंदिराच्या स्थापनेबाबत आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी नागापूर सेवळी गावात एक शिवभक्त राहत होते. ते दरवर्षी श्रावण महिन्यात नियमाने औंढ्या नागनाथाचे दर्शन घेण्यासाठी जात असत. पुढे वृद्धापकाळामुळे त्यांना ही पायी यात्रा करणे अशक्य झाले. यात्रा झेपेनाशी झाल्यावर त्यांनी भावूक होऊन देवाची क्षमा मागितली आणि ‘तुम्ही कायम माझ्या दृष्टीसमोर राहावे,’ अशी मनोमन प्रार्थना केली. देवाने भक्ताच्या या आर्त हाकेला प्रतिसाद देऊन त्यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला. देवाने स्वप्नात सांगितले की ‘मी गावाजवळील डोंगरामध्ये स्थित आहे, तू तिथे माझा शोध घे.’ या दृष्टांतानुसार भक्ताने डोंगरात जाऊन शोध सुरू केला. स्वप्नात पाहिलेल्या जागी त्यांनी खोदकाम केले. 
खोदत असताना अचानक त्यांचा टिकावाचा घाव एका पाषाणावर लागला. तो पाषाण म्हणजेच स्वयंभू शिवपिंड होती. टिकावाचा घाव लागताच त्या शिवपिंडीतून रक्त येऊ लागले. ते पाहून भक्ताला अत्यंत वाईट वाटले आणि त्यांनी तात्काळ देवाची माफी मागितली आणि त्यानंतर त्यांनी त्याच पवित्र जागी शिवपिंडीची प्रतिष्ठापना करून या मंदिराची स्थापना केली.
हे मंदिर मुख्य गावापासून थोडे दूर, एका शांत परिसरात वसलेले असले तरी मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पक्की सडक उपलब्ध आहे. मंदिराजवळ एक प्रशस्त वाहनतळ आहे. हे मंदिर वाहनतळाच्या पातळीपेक्षा खोल भागात स्थित आहे. वाहनतळापासून मंदिराकडे जाण्यासाठी कोरीव दगडांच्या पायऱ्या आहेत. सुमारे वीस पायऱ्या खाली उतरून
मंदिराच्या मजबूत तटबंदीत असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वारापाशी पोहोचता येते. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या मुख्य प्रांगणात जाण्यासाठी आणखी दहा ते पंधरा पायऱ्या खाली उतराव्या लागतात. मंदिराच्या प्रांगणात तटबंदीला लागूनच मंदिराचे सेवेकरी आणि पुजाऱ्यांची निवासस्थाने बांधलेली आहेत.
प्रांगणामध्ये मंदिराच्या समोर कोरीव दगडात बांधलेले दोन प्राचीन तीर्थकुंडे आहेत. मंदिराच्या काळातीलच असलेल्या या दोन्ही कुंडांमध्ये उतरण्यासाठी पायऱ्यांची सुबक रचना केलेली आहे. यातील एका कुंडामध्ये भाविक स्नान करू शकतात, तर दुसऱ्या कुंडातील पवित्र पाणी केवळ देवाच्या अभिषेकासाठी राखीव ठेवण्यात येते. या देवकुंडाच्या आतील भिंतीत देवकोष्टके कोरलेली असून त्यामध्ये विविध देवमूर्ती बसवलेल्या आहेत.
दोन्ही कुंडांतील जलसाठा अक्षय आहे. उन्हाळ्यातही या कुंडांतील पाणी कधीही आटत नाही, असे येथील ग्रामस्थ सांगतात. उन्हाळ्याच्या दिवसांत मंदिराच्या आसपासच्या परिसरातील सर्व विहिरी आणि कुंडे कोरडी पडतात, मात्र येथील तीर्थकुंडे नेहमी पाण्याने काठोकाठ भरलेली असतात. हा एक दैवी चमत्कार आहे, असे येथील पुजाऱ्यांचे म्हणणे आहे. या तीर्थकुंडाच्या जवळच नक्षीदार खांब व प्राचीन मंदिराचे काही जुने अवशेष विखुरलेले दिसतात.
सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची आकर्षक नक्षी कोरलेली आहे. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर श्रीगणेशाचे सुंदर शिल्प विराजमान आहे. प्रवेशद्वारास मजबूत लाकडी झडपा लावलेल्या आहेत. हा सभामंडप पूर्णपणे बंदिस्त स्वरूपाचा आहे. सभामंडपात आत प्रवेश केल्यावर डाव्या आणि उजव्या दोन्ही बाजूंना सुमारे तीन फूट उंच दगडी चौथरे बांधलेले दिसतात. या दोन्ही चौथऱ्यांच्या मधील सुमारे चार फूट रुंद जागा काहीशी खोलगट आहे. या खोलगट भागामध्ये जमिनीवर एक सुंदर पाषाणाचे कासवशिल्प कोरलेले आहे. उजव्या बाजूच्या उंच चौथऱ्यावर विठ्ठल-रखुमाई यांच्या मूर्तींची स्थापना केलेली आहे. सभामंडपात अंतराळाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला दोन रिकाम्या खोल्या असून या खोल्यांचा वापर सद्यस्थितीत साठवण कक्ष म्हणून केला जातो. सभामंडप आणि अंतराळाच्या भिंतीत जागोजागी दीपकोष्टके आहेत. प्राचीन काळात या कोनाड्यांमध्ये दीप प्रज्वलित केले जात असत. सभामंडपापुढे अंतराळ असून या अंतराळापुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे.
गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांची नक्षी आहे. याच्या ललाटबिंबावरही गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या खालच्या भागात म्हणजेच मंडारकावर सुंदर चंद्रशिळा पायरीच्या स्वरूपात पाहायला मिळते. मुख्य गर्भगृह हे अंतराळापेक्षा बरेच खोल असून त्यात खाली उतरण्यासाठी पायऱ्या बांधलेल्या आहेत.
गर्भगृहात प्रवेश करताना भाविकांनी आपल्या अंगावरील कातड्याच्या वस्तू म्हणजेच चर्मवस्तू जसे की पट्टा किंवा पाकीट बाहेर काढावे, तसेच अंगातील सदरा काढून उघड्या अंगाने आत जावे, अशी येथील जुनी धार्मिक प्रथा आहे. गर्भगृहात जमिनीवर अगदी मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंड प्रतिष्ठित आहे. या शिवपिंडीवर एका विशिष्ट ठिकाणी खोल व्रण म्हणजेच खुणेची जखम दिसते. ही जखम म्हणजे जमिनीतून शिवपिंड शोधते वेळी लागलेल्या टिकावाची जखम असल्याचे सांगितले जाते. शिवपिंडीला तांब्याच्या नागाने अत्यंत सुंदर वेटोळे घातलेले आहे. शिवपिंडीवर अखंड जलधारा धरलेले तांब्याचे एक मोठे अभिषेकपात्र छताला टांगलेले आहे. गर्भगृहात मागील भिंतीत देवकोष्टकात माता पार्वतीची पाषाणमूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाचे छत गोलाकार असून ते वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेचे आहे. या छताला भक्तांनी अर्पण केलेल्या पितळी घंटा टांगलेल्या आहेत. सभामंडपाच्या छतावर चारही बाजूंस एक मजबूत सुरक्षा कठडा बांधलेला आहे. या सुरक्षा कठड्याच्या समोरील दर्शनी भागावर अगदी मधोमध नागनाथ महाराजांचे एक सुंदर शिल्प कोरलेले असून या शिल्पाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला पौराणिक व्याल शिल्पे कोरलेली पाहायला मिळतात.
मुख्य गर्भगृहाच्या छतावर पाच थरांचे भव्य अष्टकोनी शिखर उभारलेले आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरात आठ देवकोष्टके तयार केलेली असून त्यात विविध देवी-देवतांच्या आकर्षक मूर्ती बसवलेल्या आहेत. या प्रत्येक देवकोष्टकावर वरच्या भागात आमलक आणि कळस असलेली लहान लघु शिखरे कोरलेली आहेत. मुख्य शिखराच्या अगदी सर्वोच्च भागी एकावर एक असे दोन मोठे दगडी आमलक असून वरील आमलकावर सुबक कळस बसवलेला आहे. मुख्य महादेव मंदिरासमोर प्रांगणात एक प्राचीन गणपती मंदिर आहे. या मंदिरात श्रीगणेश, गौरीहर, शिवपिंड, नंदी आहे. याशिवाय येथे एक नागशिळा देखील पूजली जाते.
मुख्य महादेव मंदिराच्या मागे प्रांगणात या देवस्थानाच्या दिवंगत पुजाऱ्यांचे एक समाधी मंदिर आहे. याशिवाय या परिसरात मारुती मंदिर, संत तुकाराम महाराज मंदिर, संत ज्ञानेश्वर माउली मंदिर आणि संत सावता माळी यांची मंदिरे उभारलेली आहेत. मंदिराच्या मुख्य वास्तूपासून हाकेच्या अंतरावर एक अत्यंत जुना, जीर्ण आणि खंडित अवस्थेतील प्राचीन मठ पाहायला येतो.
महाशिवरात्री हा येथील मुख्य वार्षिक उत्सव मानला जातो. महाशिवरात्रीच्या पावन पर्वावर येथे दरवर्षी सात दिवसांचा भव्य हरीनाम सप्ताह आयोजित केला जातो. या सप्ताहादरम्यान जिल्ह्यातील नामांकित कीर्तनकारांची सुश्राव्य कीर्तने आयोजित केली जातात. सप्ताहाचे सातही दिवस परिसरातील सुप्रसिद्ध गायक आणि भजनी मंडळ मंदिरात एकत्र येऊन आपली सुमधुर भजन सेवा देतात. समाजाला योग्य दिशा दाखवणाऱ्या ख्यातनाम प्रवचनकारांना या महोत्सवात विशेष प्रवचनासाठी आमंत्रित केले जाते. या संपूर्ण उत्सवाच्या काळात मंदिरात देवाच्या दर्शनाला आलेले हजारो भाविक येथील विविध धार्मिक कार्यक्रमांचा आनंदाने लाभ घेतात. उत्सवासाठी येथे याणाऱ्या सर्व भाविकांच्या भोजनाची उत्तम व्यवस्था गावातील दानशूर अन्नदाते आणि मंदिर समितीमार्फत केली जाते. श्रावणातील सर्व सोमवारी शिवपिंडीला पंचामृत अभिषेक घालण्यासाठी आणि दर्शन घेण्यासाठी भाविक येथे प्रचंड गर्दी करतात. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्याव्यतिरिक्त वैकुंठ चतुर्दशी, नागपंचमी, कार्तिक पौर्णिमा आणि कोजागिरी पौर्णिमा यांसारख्या विविध महत्त्वाच्या सणांच्या प्रसंगी देखील असंख्य भाविक नागनाथ देवाच्या दर्शनाला आवर्जून येतात. दररोज सकाळी सहा ते रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
