नदी आणि शिवमंदिर यांचे अत्यंत अतूट नाते आहे. महादेव हे शैवपंथीय भाविकांचे पूज्य दैवत मानले जाते आणि शिवपिंडी हे नवनिर्मितीचे मुख्य प्रतीक मानण्यात येते. शिवपिंडीवरून वाहणारे पवित्र जल हे भूमीची प्रजननक्षमता वाढवते अशी पारंपरिक जनमानसात प्राचीन काळापासून दृढ मान्यता आहे. याच कारणामुळे अगदी पुरातन काळापासून विविध नद्यांच्या किनारी पवित्र शिवमंदिरांची स्थापना झालेली दिसून येते. भारतातील जवळपास सर्वच लहान-मोठ्या नद्यांच्या तीरावर अशी ऐतिहासिक शिवमंदिरे स्थापित झालेली आहेत. यांतील अनेक धार्मिक आणि पवित्र स्थाने ही प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रे म्हणून संपूर्ण देशभरात नावारूपास आलेली आहेत. ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या जालना जिल्ह्यातील प्रसिद्ध नांगरतास शिवमंदिर हेसुद्धा याच वैशिष्ट्यपूर्ण पठडीतील एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे स्थान मानले जाते.
दिल्ली येथील “जहा जहा राम चरण जाई” या संस्थेने केलेल्या अधिकृत नोंदीनुसार, प्रभू श्रीरामांच्या वनगमन मार्गातील हे १४८ क्रमांकाचे पवित्र स्थान मानले जाते. हे मंदिर रामायणकालीन आहे आणि ते सुमारे पाच हजार वर्षे प्राचीन असल्याचे येथील महंत सांगतात. दुसरीकडे, इतिहास आणि पुरातत्त्व क्षेत्रातील अभ्यासकांच्या मते हे मंदिर साधारण सहाशे ते सातशे वर्षे प्राचीन असावे, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. या मंदिराच्या निर्मितीबाबत स्थानिक पातळीवर एक प्राचीन आख्यायिका सांगितली जाते. ती अशी की प्रभू श्रीराम आपल्या वनवासाच्या काळात या ठिकाणी वास्तव्यासाठी थांबले होते. त्या वेळी त्यांनी आपल्या नित्य संधेच्या विधीसाठी येथे पवित्र शिवपिंडीची स्थापना केली. श्रीराम या परिसरात राहत असताना, येथील मूळ रहिवाशांना किंवा ग्रामस्थांना शेतीचे योग्य ज्ञान नाही, ही गोष्ट त्यांच्या प्रकर्षाने लक्षात आली. तेव्हा त्यांनी बंधू लक्ष्मणास येथील रायतेला म्हणजेच प्रजेला कृषिकर्म आणि शेतीचे धडे शिकवण्यास सांगितले, तसेच त्यांनी स्वतः प्रत्यक्ष नांगर चालवून प्रजेला मार्गदर्शन केले. प्रभू श्रीरामांनी स्वतः या ठिकाणी नांगर हाकल्यामुळे येथील नदीकिनारी असलेल्या खडकावर एक खोलवर अशी तास म्हणजेच रेघ उमटली. 
याच विशिष्ट ऐतिहासिक आणि धार्मिक कारणामुळे या संपूर्ण पवित्र क्षेत्राला नांगरतास या नावाने ओळखले जाऊ लागले.
निसर्गरम्य कुशीत वसलेले हे ठिकाण त्याच्या अत्यंत देखण्या निसर्गसौंदर्यामुळे परिसरामध्ये ‘प्रती महाबळेश्वर’ म्हणूनही ओळखले जाते. हे मुख्य मंदिर गावाजवळच एका नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. मंदिराच्या समोरील भागात भाविकांच्या वाहनांसाठी प्रशस्त वाहनतळ उपलब्ध करून देण्यात आलेला आहे. मुख्य मंदिराच्या सुरक्षेसाठी चहूबाजूंनी भक्कम तटबंदी बांधलेली आहे आणि या तटबंदीमध्ये एक मुख्य प्रवेशद्वार आहे. मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात दर्शनासाठी येथे येणाऱ्या भाविकांच्या विश्रांतीसाठी आणि निवाऱ्यासाठी एक मोठा मंडप उभारण्यात आलेला आहे. दर्शनासाठी येथे येथे येणारे भाविक त्याचा उपयोग आपल्या नवसाचे अन्नदान तसेच धार्मिक महाप्रसादाच्या आयोजनासाठी करतात.
प्रांगणातून पुढे आल्यावर प्राचीन महादेव मंदिराची मुख्य वास्तू दृष्टीस पडते. या मंदिराच्या समोरील प्रांगणात एक नंदीशिल्प स्थापित केलेले आहे. 
प्रभू श्रीरामांनी स्वतः येथील मुख्य शिवपिंडीची स्थापना केली होती, अशी दृढ श्रद्धा भाविकांमध्ये आहे. या संपूर्ण मंदिराची रचना प्रामुषाने सभामंडप, मुख्य सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशा चार भागांमध्ये विभागलेली दिसून येते. सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या रचनेत चार भक्कम चौकोनी स्तंभ आहेत. या सभामंडपाच्या आतील भागातही चौकोनी स्तंभ पाहायला मिळतात. या स्तंभांवरील आडव्या तुळईवर आणि बाजूच्या भिंतींवर सभामंडपाचे संपूर्ण छत तोललेले आहे. अंतर्गत भिंतींवर विविध देवी-देवतांची तसेच थोर साधू-संतांची चित्रे रेखाटलेली आहेत. सभामंडपाच्या पुढे मंदिराचे मुख्य सभामंडप आणि मुख्य गर्भगृह आहे. मंदिराचा हा भाग पूर्णपणे प्राचीन हेमाडपंती स्थापत्यशैलीनुसार एकावर एक पाषाण रचून उत्कृष्टपणे बांधण्यात आला आहे. मुख्य सभामंडपाच्या मुख्य द्वारशाखांवर आकर्षक अशा उभ्या धारेची सुंदर नक्षी कोरलेली दिसते, तर त्याच्या ललाटबिंबावर पारंपरिक प्रथेनुसार श्रीगणपतीचे देखणे शिल्प कोरलेले आहे.
मुख्य सभामंडपामध्ये प्रत्येकी चार नक्षीदार स्तंभांच्या अशा एकूण चार स्वतंत्र रांगा अतिशय पद्धतशीरपणे मांडलेल्या आहेत. हे सर्व पाषाणस्तंभ खाली मजबूत अशा चौकोनी स्तंभपादावर उभे केलेले आहेत. या स्तंभांच्या दंडाचा म्हणजेच मधल्या भागाचा आकार पाहिल्यास, त्यात चौकोन, षटकोन, अष्टकोन आणि वर्तुळ असे विविध प्रकारचे भौमितिक आकार कोरलेले दिसून येतात. स्तंभांच्या पृष्ठभागावरील वेगवेगळ्या चौकोनी पटावर अत्यंत नाजूक आणि विविध प्रकारची संयुक्त नक्षी कोरलेली दिसते. मुख्य सभामंडपाच्या पुढे गर्भगृह आहे. गर्भगृहामध्ये जमिनीवर मध्यभागी मुख्य शिवपिंड आहे. या गर्भगृहाच्या छतावर वरच्या बाजूला दोन थरांचे देखणे शिखर आहे. शिखराचा खालचा थर अष्टकोनी आणि वरचा थर हा गोल आणि घुमटाकार आहे. शिखराच्या शीर्षभागावर दगडी आमलक आणि त्यावर कळस आहे.
मुख्य मंदिराच्या समोरील मोकळ्या प्रांगणामध्ये काही अत्यंत प्राचीन काळातील मूर्ती, जुनी नंदी शिल्पे आणि शिवपिंड विखुरलेल्या स्वरूपात ठेवलेल्या दिसतात. याच प्रांगणाच्या एका बाजूला दोन पवित्र समाधी मंदिरे बांधलेली आहेत, या दोन्ही समाधी मंदिरांच्या संरक्षणासाठी स्वतंत्रपणे एक छोटी तटबंदी उभारलेली आहे. या ठिकाणी महंत रामगिरी महाराज यांचे समाधी मंदिर स्थित आहे. या मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार जमिनीपासून सुमारे चार फूट उंचावर आहे. प्रवेशद्वारापर्यंत वर चढून येणार्यासाठी त्याच्या समोरील भागात उजव्या आणि डाव्या बाजूला प्रत्येकी पाच पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. या मुख्य प्रवेशद्वाराला नक्षीकाम केलेल्या कलात्मक द्वारशाखा आहेत. प्रवेशद्वाराच्या अगदी वरच्या बाजूला एक आकर्षक महिरप तोरण कोरलेले आहे, तसेच त्याच्या मंडारकावर एक कीर्तिमुख कोरलेले दिसते. अगदी हुबेहूब अशीच समान रचना असलेली अन्य दोन प्रवेशद्वारे या समाधी मंदिराच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूच्या भिंतींमध्ये सुद्धा आहेत. मंदिराच्या आतील मध्यभागात महंत रामगिरी महाराजांच्या समाधीचा एक उंच दगडी चौथरा बांधलेला आहे. मंदिराच्या छतावर वरच्या बाजूला वैशिष्ट्यपूर्ण असा शंकूच्या आकारातील एक देखणे शिखर उभारलेले आहे. या शिखराच्या सर्वोच्च शीर्षभागावर एक आमलक व त्यावर कळस आहे.
महंत रामगिरी महाराजांच्या या मुख्य समाधी मंदिराच्या मागे महंत सेवागिरी महाराज यांचे समाधी मंदिर आहे. या मंदिराचीही संपूर्ण अंतर्गत व बाह्य रचना हुबेहूब रामगिरी महाराजांच्या समाधी मंदिरासारखीच आहे. या समाधी मंदिराचे एक मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोरील भागात असलेल्या पायऱ्यांमधील रचनेमध्येच एक छोटी खिडकी तयार करण्यात आली आहे. बाहेरून दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांना या विशेष खिडकीतूनच मंदिराच्या आतील मुख्य समाधीचे दर्शन घडते.
मंदिराच्या जवळून वाहणाऱ्या नदीच्या दुसऱ्या तीरावर सहजपणे जाण्यासाठी नदीच्या पात्रावर अलीकडच्या काळातच एक नवीन पादचारी पूल बांधण्यात आलेला आहे. या पुलावरून पलीकडच्या तीरावर गेल्यास तेथे असलेल्या एका उंच टेकडीवर सन १९७७ मध्ये बांधलेले श्रीदत्तात्रेय देवाचे एक सुंदर मंदिर पाहायला मिळते. या मंदिराच्या समोरील मोकळ्या प्रांगणात महंत सेवागिरी महाराजांचे परम शिष्य लक्ष्मण काळे यांचे समाधी स्थान आहे.
महाशिवरात्र आणि श्रावण मास हे या संपूर्ण क्षेत्रातील सर्वात मुख्य आणि मोठे वार्षिक उत्सव मानले जातात. या विशेष धार्मिक उत्सवांच्या प्रसंगी केवळ जालना जिल्ह्यातूनच नव्हे, तर संपूर्ण मराठवाड्यातून हजारो श्रद्धाळू भाविक महादेवाच्या दर्शनासाठी आणि नवस फेडण्यासाठी या ठिकाणी आवर्जून येतात. या मोठ्या उत्सवांच्या काळात मंदिर परिसरामध्ये सामूहिक भजन, कीर्तन, आध्यात्मिक प्रवचन, हरिपाठ पठण, रामकथा वाचन आणि भव्य महाप्रसाद वितरण अशा विविध धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या मुख्य उत्सवांशिवाय या मंदिरामध्ये वर्षभरातील अन्य प्रमुख सण जसे की विजयादशमी म्हणजेच दसरा, दीपावली, चैत्र पाडवा, श्रीरामनवमी, कार्तिक पौर्णिमा, वैकुंठ चतुर्दशी आणि गुरुपौर्णिमा आदी सण पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. तसेच सोमवार, गुरुवार, प्रदोष काळ, पौर्णिमा आणि अमावस्या यांसारख्या पवित्र तिथींना महादेवाच्या दर्शनासाठी मंदिरामध्ये भाविकांची नेहमीच गर्दी असते. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
