अंबरीषेश्वर मंदिर

अब्रामा, ता. कामरेज, जि. सुरत

सुरत जिल्ह्यातील अब्रामा या शांत गावात वसलेले अंबरीषेश्वर महादेव मंदिर तापी नदीच्या पौराणिक महत्त्वाशी खोलवर जोडलेले आहे. आख्यायिकेनुसार, सूर्यवंशी कुळातील विष्णूचे परम भक्त राजा अंबरीष यांनी येथे शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली. त्यामुळे, हे शिवलिंग अंबरीषेश्वर महादेव म्हणून पूजले जाते. भाविकांचा असा विश्वास आहे की या लिंगाची पूजा केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. याव्यतिरिक्त, ज्या जोडप्यांना संतती नाही, ती पौष महिन्यातील पुत्रदा एकादशीला (हिंदू धर्मातील एक विशेष पर्व) येथे विधी करतात, कारण असे मानले जाते की यामुळे त्यांना संतती प्राप्त होते. हा पवित्र दिवस मोठ्या संख्येने भाविकांना मंदिरात आकर्षित करतो.

तापी पुराण आणि तापी महात्म्य या ग्रंथांमध्ये मंदिराच्या उत्पत्तीचे वर्णन असून, ते ‘महापापमोचन तीर्थ’ (मोठ्या पापांचे क्षालन करणारे तीर्थक्षेत्र) म्हणून ओळखले जाते. आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी, विष्णूभक्ती आणि धर्माप्रती असलेल्या अटूट निष्ठेसाठी प्रसिद्ध असलेले राजा अंबरीष एक न्यायप्रिय आणि पराक्रमी सम्राट म्हणून राज्य करत होते. त्यांनी अनेक यज्ञ केले आणि ते एकादशीचे व्रत अत्यंत निष्ठेने पाळत असत, जे ते द्वादशीला (पुढील दिवशी) ब्राह्मणांना भोजन देऊन पूर्ण करत.

एका द्वादशीला, आपल्या क्रोधी स्वभावासाठी ओळखले जाणारे दुर्वास ऋषी अंबरीष राजाच्या राज्यात आले. राजाने त्यांचे आदराने स्वागत केले आणि त्यांना भोजन करण्यासाठी आमंत्रित केले. तथापि, दुर्वास ऋषींनी सांगितले, ‘मी तापी नदीत स्नान केल्याशिवाय भोजन करणार नाही,’ आणि ते विधीवत स्नानासाठी निघून गेले. वेळ सरत गेली आणि शुभ द्वादशीचा काळ संपत आला. अंबरीष राजासमोर धर्मसंकट उभे राहिले – पाहुणे परत येण्यापूर्वी व्रत मोडल्यास ऋषींचा अपमान होईल, परंतु वेळेवर व्रत पूर्ण न केल्यास त्याचे पुण्य नष्ट होईल.

आपल्या ब्राह्मण सल्लागारांशी विचारविनिमय करून, अंबरीष राजाने दुर्वास ऋषींची वाट पाहत असतानाच, तुळशीपत्र ग्रहण करून आपले व्रत प्रतिकात्मकरित्या पूर्ण केले. ऋषी परत आल्यावर त्यांना हे समजले तेव्हा ते अत्यंत क्रोधीत झाले. त्यांनी आपल्या जटांमधून कृत्या नावाच्या राक्षसीला अंबरीषला मारण्यासाठी उत्पन्न केले. राजाने शांत राहून विष्णूकडे संरक्षणासाठी प्रार्थना केली. विष्णू प्रकट झाले आणि त्यांनी आपल्या सुदर्शन चक्राने त्या राक्षसीचा वध केला. त्यानंतर सुदर्शन चक्र दुर्वासांच्या दिशेने वळले, ज्यामुळे त्यांना पळून जाण्यास भाग पडले.

स्वतःला वाचवण्यासाठी दुर्वासांनी इंद्र, ब्रह्मा आणि शिवाकडे आश्रय मागितला, परंतु कोणीही हस्तक्षेप करू शकले नाही. शेवटी, विष्णूंनी स्पष्ट केले, ‘मी माझ्या भक्तांच्या प्रार्थनेने बांधलेला आहे. केवळ राजा अंबरीषच तुम्हाला वाचवू शकतात.’ आपली चूक लक्षात आल्यावर, दुर्वास अंबरीषाकडे परत आले आणि त्यांनी क्षमा मागितली. राजाने नम्रपणे ऋषींची क्षमा स्वीकारली आणि सुदर्शन चक्र शांत केले. कृतज्ञतेने भारावून गेलेल्या दुर्वासांनी राजाला आशीर्वाद दिला, ज्यानंतर राजाने विष्णूंच्या हस्तक्षेपामुळे अंबरीषेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठापना केली.

मूळतः तापी नदीजवळ असलेले हे मंदिर, पुराने मूळ रचना पाण्याखाली गेल्यानंतर उंच ठिकाणी हलवण्यात आले. आजचे हे मंदिर, अब्रामा या गजबजलेल्या गावात वसलेले असून, स्वामीनारायण अक्षरधाम शैलीने प्रभावित झालेले आकर्षक स्थापत्य घटक दर्शवते. राजस्थानमधून आणलेल्या दगड आणि कारागिरीचा वापर करून बांधलेले हे मंदिर एक भव्य आणि राजेशाही आभा निर्माण करते.

हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर उभे असून, त्यात मुखमंडप (प्रवेशद्वार), सभामंडप (मुख्य सभागृह), अंतराळ (जोडणारा मार्ग) आणि गर्भगृह (पवित्र गाभारा) यांचा समावेश आहे. सभागृहांवरील पिरॅमिड आकाराचे घुमट आणि मध्यभागी असलेले नक्षीदार उरुशृंग शिखर (शिखर) कोरलेल्या देवकोष्ठांनी (देवतांच्या मूर्ती ठेवण्यासाठीच्या जागा) सुशोभित केलेले आहेत. सभामंडपातील स्तंभांवर कोरलेल्या सुर-सुंदरी (स्वर्गीय अप्सरा) मंदिराची शोभा वाढवतात.

मुख्य सभागृहात, कपाळावर अद्वितीय पंचमुखी नाग कोरलेली संगमरवरी नंदीची मूर्ती आहे. नंदीच्या शेजारी दोन लहान मंदिरे आहेत: एक द्रोणागिरी पर्वत धारण केलेल्या हनुमानाला समर्पित आहे आणि दुसरे अष्टभुजा अंबे मातेला. गर्भगृहात अंबरीषेश्वर शिवलिंग आहे, जे नक्षीदार संगमरवरी चौथऱ्यावर विराजमान आहे. लिंगाच्या वर चांदीचा नागराज (सर्पदेवता) आणि चांदीचे छत आहे. गर्भगृहाच्या भिंतींवर एका देवकोष्ठात पार्वतीचे चित्रण आहे.

मंदिर सकाळी ५:०० वाजता दर्शनासाठी उघडते, ज्यात वैदिक मंत्र, पुष्प अर्पण आणि अभिषेक (लिंगाला स्नान घालणे) यासह दररोज पूजा केली जाते. मंत्रोच्चाराच्या गजरात दिवसातून तीन वेळा आरती केली जाते. महाशिवरात्री मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते, ज्यात विस्तृत अभिषेक आणि भक्तिमय कार्यक्रमांचा समावेश असतो. पुत्रदा एकादशीला, ज्या जोडप्यांना संतती नाही, ती लघुरुद्र पूजा करतात आणि मंदिरात प्रार्थना करण्यापूर्वी तापी नदीत स्नान करतात. असे मानले जाते की ज्या जोडप्यांना संतती प्राप्त होते, ती कृतज्ञता म्हणून बाळाच्या वजनाइतके सोने, चांदी किंवा धान्य दान करतात. या दिवशी मंदिर एक भव्य शोभायात्रा आयोजित करते, जी मोठ्या संख्येने भाविकांना आकर्षित करते. अंबरीषेश्वर महादेव मंदिर हे अध्यात्मिकतेचे प्रतीक असून, त्याच्या पौराणिक महत्त्व, स्थापत्य सौंदर्य आणि आशीर्वादाच्या आशेने देशभरातील भाविकांना आकर्षित करते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • कामरेजपासून ८ किमी, सुरतपासून १८ किमी अंतरावर स्थित
  • कामरेज आणि सुरतहून बस उपलब्ध; खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • मंदिरात निवास किंवा भोजन सुविधा उपलब्ध नाही.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, +91 9998488060
Back To Home