अंबाजी माता मंदिर

भरुच, ता./जि. भरुच

इसवी सन पूर्व चौथ्या शतकापासूनचा वारसा लाभलेल्या भरुच शहराची स्थापना भृगू ऋषींनी केली असे मानले जाते. प्राचीन काळी हे शहरी केंद्र भृगुपूर किंवा भृगुकच्छ म्हणून ओळखले जात असे. या शहरातील अंबाजी मातेचे मंदिर या वस्तीइतकेच प्राचीन असल्याचे मानले जाते. या स्थळाच्या पवित्र आख्यायिकेनुसार, येथे स्थापित अंबाजी मातेची मूर्ती दोन हजार वर्षांपूर्वीची आहे. अंबाजी मातेसोबतच, या मंदिर परिसरात संतोषी माता आणि मातंगी मोढेश्वरी मातेची मंदिरे देखील आहेत. याशिवाय, या पवित्र परिसरात एक प्राचीन श्री बीजयंत्र जपून ठेवले आहे.

पौराणिक ग्रंथांनुसार, अंबा माता ही देवी पार्वतीचेच एक रूप आहे. ‘मार्कंडेय पुराण’ मधील ‘देवी महात्म्य’ च्या सातव्या अध्यायानुसार, जेव्हा शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांनी इंद्रदेवाकडून स्वर्गाचे राज्य जिंकले, तेव्हा देवांनी आदिशक्ती भगवतीचा आश्रय घेतला. ते भगवतीची प्रार्थना करत असताना, देवी पार्वती तिथे प्रकट झाल्या. त्यांच्या शरीरातून देवी अंबा प्रकट झाल्या. शुंभ आणि निशुंभाने चंड आणि मुंड नावाच्या आपल्या सेवकांना अंबाला पकडण्यासाठी पाठवले. तेव्हा देवी अंबाच्या शरीरातून प्रकट झालेल्या कालीने चंड आणि मुंड यांचा वध केला. देवी कालीने या राक्षसांचा नाश केल्यामुळे, देवी भगवतीने तिला चामुंडा हे नाव दिले. या देवीची अंबिका आणि चामुंडा यांसारख्या विविध रूपांमध्ये पूजा केली जाते. गुजरात आणि राजस्थानमध्ये ती अंबाजी या नावाने अत्यंत लोकप्रिय आहे.

In गुजरातमध्ये, अंबाजी मातेचे मुख्य स्थान बनासकांठा जिल्ह्यातील गब्बर टेकडीवर आहे, जे देवीच्या एक्कावन्न ‘शक्तिपीठांपैकी’ (शक्तीची केंद्रे) एक मानले जाते. ‘तंत्र चूडामणी’ या ग्रंथात उल्लेख केल्याप्रमाणे, येथील देवीला अरसुरी अंबाजी माता असेही ओळखले जाते. देवीचे मूळ निवासस्थान गब्बर टेकडीवर असले तरी, पाच किलोमीटर अंतरावर एक भव्य मंदिर आहे. येथे मूर्तीऐवजी ‘श्री बीजा यंत्राची’ पूजा केली जाते. गुजरात आणि राजस्थानमधील असंख्य भक्तांची कुलदेवता असलेल्या या देवीला समर्पित भरुचमधील मंदिर इसवी सन पूर्व पहिल्या शतकापासूनचे असल्याचे मानले जाते.

इसवी सन पहिल्या शतकात भरुच हे एक प्रसिद्ध आंतरराष्ट्रीय बंदर होते. इसवी सन पहिल्या शतकाच्या उत्तरार्धात (सुमारे ६० इसवी सन) एका अज्ञात खलाशाने लिहिलेल्या ‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ या प्रवासवर्णनात भरुचचा उल्लेख ‘बॅरिगाझा’ असा केला आहे. यात या ठिकाणाचे वर्णन भारतातील प्रवेशाचे एक प्रमुख बंदर असे केले आहे. सातव्या शतकात भारतात आलेल्या चिनी प्रवासी युआन श्वांगनेही भरुचबद्दल आपले निरीक्षण नोंदवले आहे, ज्यात त्याने नमूद केले आहे की, त्यावेळी शहरात दहा मंदिरे आणि ३०० भिक्षूंसाठी दहा मठ होते. भरुचमधील झाडेश्वर गेटजवळ सोमनाथ मंदिर आहे, जिथे पौराणिक आख्यायिकेनुसार, राजा बळीने ‘दशाश्वमेध यज्ञ’ (दहा घोड्यांचा यज्ञ) केला होता. या यज्ञाने बळी इतका शक्तिशाली झाला की, तो स्वर्गाचे राज्य बळकावेल अशी देवांना भीती वाटू लागली. परिणामी, भगवान विष्णूंनी ‘वामनावतार’ (बटु अवतार) धारण केला आणि बळीकडे भिक्षा म्हणून तीन पाऊल जमीन मागितली. बळीने विनंती मान्य करताच, वामनाने एका पावलाने संपूर्ण पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलाने आकाश व्यापले. तिसऱ्या पावलासाठी जागा शिल्लक नसल्यामुळे, बळीने आपले मस्तक अर्पण केले. वामनाने बळीच्या मस्तकावर पाय ठेवून त्याला पाताळात पाठवले. ही घटना भरुचमध्ये घडली असे मानले जाते. ही कथा ‘सुरत आणि भरुचच्या गॅझेटियर’मध्ये देखील नमूद केली आहे. या यज्ञाचे ठिकाण दशाश्वमेध घाट म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि अंबाजी माता मंदिर त्याच घाटाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर वसलेले आहे.

हे मंदिर रस्त्याच्या वर एका उंच जागेवर वसलेले आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर आणि थोड्या अंतरावर चालल्यावर, मंदिराच्या अंगणात प्रवेश करण्यासाठी दहा पायऱ्या चढाव्या लागतात. डाव्या बाजूला आधुनिक मंदिर रचना आहे, ज्यात ‘सभामंडप’ आणि तीन ‘गर्भगृहे’ आहेत. या सभामंडपाच्या बाहेरील बाजूस लहान शिखरे असलेल्या दोन कोनाड्यांमध्ये शंकर-पार्वती, बटुक भैरव, अंबा माता आणि कालभैरव यांच्या कोरलेल्या मूर्ती आहेत. या कोनाड्यांमध्ये गब्बर अंबाजीची मूर्ती आणि एक ‘शिवपिंडी’ (भगवान शंकराचे प्रतीक) आहेत.

मुख्य मंदिराच्या खुल्या सभामंडपाचे मध्यवर्ती खांब ‘द्वारपालांच्या’ (स्वर्गीय द्वाररक्षक) शिल्पांनी सुशोभित आहेत. डाव्या बाजूच्या गर्भगृहासमोर सिंहाची मूर्ती आहे. या गर्भगृहात, चांदीच्या छत्राखालील संगमरवरी चौथऱ्यावर अंबाजी मातेची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. वंशपरंपरागत महंत मनोहर गिरी गोस्वामी यांच्या मते, प्राचीन मूर्तीचे नुकसान झाल्यानंतर सध्याच्या संगमरवरी मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा ११ मे १९४४ रोजी (संवत् २०००, वैशाख वद्य तृतीया) करण्यात आली. येथे, अंबाजी मातेला भव्य रेशमी वस्त्रे, चांदीचा मुकुट आणि फुलांच्या माळांनी सजवले जाते. देवीच्या शेजारी एक मोठी तलवार ठेवलेली आहे आणि छत्राच्या वरच्या भागाला दोन तलवारींनी सुशोभित केले आहे. छत्राच्या दोन्ही बाजूंना सिंहाची शिल्पे आहेत आणि डावीकडील एका कोनाड्यात शंकर-पार्वतीची मूर्ती आहे.
मधले गर्भगृह मातंगी मोढेश्वरी मातेचे निवासस्थान आहे. देवी मोढेश्वरीचे मूळ स्थान मेहसाणा जिल्ह्यातील मोढेरा येथे आहे. मोढेरा हे गुजरातच्या मोढ समाजाचे मूळ निवासस्थान मानले जाते. मोढेश्वरी ही एक पूर्वज लोकदेवता असून, ती मोढ समाजाची ‘कुलदेवी’ आहे, ज्यात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ज्या समाजाचे आहेत तो मोढ मोदी समाज, तसेच मोढ वाणीक, मोढ ब्राह्मण आणि मोढ पटेल समाज यांचा समावेश आहे. मोढेश्वरीला देवी मातंगीचेच एक रूप मानले जाते आणि तिला मातंगी मोढेश्वरी असेही ओळखले जाते. तिच्या गर्भगृहासमोर सिंहाची एक मोठी संगमरवरी मूर्ती बसलेली आहे आणि प्रवेशद्वाराजवळ एक मोठा त्रिशूळ ठेवलेला आहे. आतमध्ये, संगमरवरी छत्राखालील वज्रपीठावर (चौथरा) बारा हातांची देवी सिंहावर विराजमान आहे. ८ डिसेंबर १९९४ रोजी प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आलेली ही मूर्ती सुंदर वस्त्रांनी सुशोभित असून, तिने विविध शस्त्रे, एक महाकुंभ (पवित्र कलश) आणि एक अक्षमाला (जपमाळ) धारण केली आहे.

सर्वात उजवीकडील गर्भगृह संतोषी मातेचे आहे. येथे, संगमरवरी चौथऱ्यावर तीन संगमरवरी देवळ्या आहेत. मध्यभागी असलेल्या देवळीत संतोषी मातेची चतुर्भुज संगमरवरी मूर्ती आहे, जिच्या हातात तलवार, त्रिशूल आणि अक्षयपात्र आहे, तर एक हात ‘अभय मुद्रेत’ आहे. डावीकडील देवळीत पंचमुखी आणि दशभुज माता गायत्रीची मूर्ती आहे, तर उजवीकडील देवळीत माता अन्नपूर्णा आणि भगवान शंकर विराजमान आहेत. या मूर्ती वस्त्र आणि अलंकारांनी सुंदरपणे सुशोभित केलेल्या आहेत. या गर्भगृहाच्या भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये गणपती आणि हनुमानाची मूर्ती आहे आणि एका उंच चौथऱ्यावर अंबा मातेची एक लहान मूर्ती विराजमान आहे. या गर्भगृहाची स्थापना २५ एप्रिल १९८३ रोजी करण्यात आली. स्थापत्यशास्त्रानुसार, अंबा मातेच्या गर्भगृहावर घुमट आहे, मोढेश्वरी मातेच्या गर्भगृहावर त्रिकोणी शिखर आहे आणि संतोषी मातेच्या देवळीवर शंकूच्या आकाराचे शिखर आहे, जे काही प्रमाणात ‘उरुशृंग’ शैलीची आठवण करून देते.

मंदिराच्या प्रांगणाच्या डावीकडे ‘शक्ती गदिपीठ’ आहे. ३० मार्च २००५ रोजी बांधलेल्या या लहानशा वास्तूत, एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर असलेल्या देवळीत, सिंहावर विराजमान अंबा मातेची चांदीची मूर्ती आहे.

मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना मोठ्या तलवारी आणि सिंहाच्या मूर्ती आहेत. देवतेसमोर चांदीचे शिवलिंग, पादुका (पवित्र पादत्राणे), एक शंख आणि नंदीची मूर्ती आहेत. येथे चांदीचे ‘श्री यंत्र’ देखील आहे. याची प्राणप्रतिष्ठा २६ मे २०२४ रोजी करण्यात आली. याव्यतिरिक्त, या ‘शक्ती गदिपीठात’ भगवद्गीतेची एक प्राचीन हस्तलिखित प्रत जतन केलेली आहे, जी इसवी सनाच्या पहिल्या शतकातील असल्याचे मानले जाते.

या मंदिरात चैत्र नवरात्री आणि अश्विन नवरात्रीचे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात, ज्यात शहरातून मोठ्या संख्येने भाविक येतात. त्याचप्रमाणे, दरवर्षी वैशाख वद्य तृतीयेला, अंबामातेच्या मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेचा वर्धापनदिन धार्मिक कार्यक्रमांनी साजरा केला जातो.

या प्रसंगी, मुख्य महंत, विश्वस्त आणि भाविकांच्या उपस्थितीत ‘नवचंडी हवन’ (पवित्र अग्नि विधी) केले जाते.

उपयुक्त माहिती

  • भरूच बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
  • भरूच येथून एस.टी. (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि न्याहारीची सोय उपलब्ध
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९४२८७२१८०५
Back To Home