मूळ सुपारी रूपात असलेला, मात्र नंतर शेंदूराचे थर चढून साडेतीन फूट उंचीचा झालेला सुपारी हनुमान हा छत्रपती संभाजीनगरमधील (पूर्वीचे औरंगाबाद) हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. शहराच्या मध्यवर्ती ठिकाणी, गुलमंडी परिसरात सुपारी हनुमानाचे हे प्राचीन मंदिर आहे. शहराचे ग्रामदैवत असलेला येथील हनुमान नवसाला पावतो, या श्रद्धेतून अनेक भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. असे सांगितले जाते की आग्य्राला जाताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुपारी हनुमानाचे दर्शन घेतले होते. या मंदिराच्या शिखरावर चारही बाजूला असलेल्या हनुमानाच्या विविध भावमुद्रेतील २४ मूर्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे.
मंदिराची आख्यायिका अशी की सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी गुलमंडी परिसरात सुपारीचा मोठा बाजार भऱत असे. येथील सुपाऱ्या देशाच्या विविध भागांमध्ये विक्रीसाठी जात. या मंदिरातील सध्या पूजेचा मान असलेल्या पुजारी कुटुंबीयांच्या पूर्वजांना त्या काळात सुपारीच्या रूपात मारुतीचे दर्शन झाले होते. त्यांनी ती सुपारी गुलमंडीतील एका पिंपळाच्या झाडाच्या बुंध्याला बांधून तिची पूजा करण्यास सुरुवात केली. कालांतराने येथे छोटे मंदिर उभारण्यात आले. या सुपारीवर शेंदूराचे थर चढत जाऊन आज ही मूर्ती सुमारे साडेतीन फूट उंचीची झाली आहे. निजाम सरकार त्या काळात येथील दिवाबत्तीसाठी एक आणा देत असे. पूर्वी सागवानी लाकडाचे बांधकाम असलेले हे मंदिर कालांतराने जीर्ण झाले. २००१ मध्ये झालेल्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप आले. आंध्र प्रदेशमधील २७ कारागिरांच्या पथकाने हे नवीन मंदिर बांधले. सुपारीच्या रूपातील स्वयंभू मूर्ती सापडल्याने या हनुमानाला सुपारी हनुमान म्हटले जाते. पूर्वी या मंदिरात पूजेनंतर भक्तांना सुपारीचा प्रसाद मिळत असे. त्यामुळेही येथील हनुमानाला हे नाव पडले असावे, असे बोलले जाते.
शहराच्या मध्यवर्ती भागात असलेल्या या मंदिराची बांधकाम शैली दाक्षिणात्य पद्धतीची आहे. मंदिराच्या शिखरावर चारही बाजूंनी हनुमानाच्या विविध भावमुद्रेतील २४ मूर्ती आहेत. त्यात हनुमानाची बैठकीतील मूर्ती, ध्यानस्थ मूर्ती, श्रीराम–लक्ष्मणाला खांद्यावर घेऊन जाणारा, द्रोणागिरी पर्वतासह आकाशातून उड्डाण करणारा, तीनमुखी व पंचमुखी हनुमानाच्या विविध मूर्तींचा यात समावेश आहे. मंदिराच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वारावर पाच, दक्षिणेला सात, पश्चिमेकडे दोन व उत्तर बाजूस दहा मूर्ती आहेत. शिखरावर समोरील भागात रामपंचायतन तर मागे शिवपंचायतन आहे. मंदिराच्या दर्शनी भागातील भिंतींवर हनुमानाची चित्रे लावलेली आहेत. मंदिराच्या लाकडी प्रवेशद्वारावर आकर्षक नक्षीकाम असून दोन्ही दरवाजांच्या वरच्या भागात गजराज कोरलेले आहेत.
सभामंडपातील आतील भाग संगमरवरी असून छताकडील भागावरही कलाकुसर आहे. सभामंडप व गर्भगृहाच्या मधोमध दानपेटीच्या ओट्यावर चांदीच्या पादुका आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीवरील ललाटबिंबामध्ये गणेशमूर्ती आहे. गर्भगृहात एका चौथऱ्यावर हनुमानाची पूर्वाभिमुख शेंदूरचर्चित मोठी मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या कपाळावरील गंध, नाक व डोळे चांदीचे आहेत. मूर्तीच्या मागे वरच्या भागात श्रीराम, लक्ष्मण व सीतेसमोर हात जोडून असलेल्या हनुमानाची प्रतिमा आहे.
भक्तांची मनोकामना पूर्ण करणारा व नवसाला पावणारा, अशी या सुपारी हनुमानाची ख्याती असल्याने भाविकांची दररोज येथे दर्शनासाठी गर्दी होत असते. परीक्षेला जाणारा परीक्षार्थी असो वा सकाळी कामावर जाणारे नोकरदार, या परिसरातून जाणारा प्रत्येक जण येथील हनुमानाचे दर्शन घेऊन पुढे जातो. परिसरातील दुकानदारही या हनुमानाचे दर्शन घेतल्यानंतर आपापली दुकाने उघडतात. शनिवारी दर्शनासाठी येथे शेकडो भाविक येतात. हनुमान जयंतीचा उत्सव येथे जल्लोषात साजरा होतो. सात दिवस चालणाऱ्या या उत्सवादरम्यान श्रींची महापूजा, लघुरुद्र अभिषेक, महाआरती आदी धार्मिक कार्यक्रम होतात. त्यावेळी पहाटेपासून रात्री १२ पर्यंत मंदिरात भाविकांची गर्दी असते. उत्सवकाळात सुंदरकांड, हनुमान चालिसा पठण, कीर्तन आदी कार्यक्रम होतात. या काळात मंदिर व परिसरात आकर्षक रोषणाई केली जाते. असे सांगितले जाते की लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे आदींनीही या मंदिरात येऊन सुपारी हनुमानाचे दर्शन घेतले होते.
सुपारी हनुमान मंदिराशिवाय येथून जवळच असलेल्या राजाबाजार परिसरातील जबरे हनुमान मंदिरही प्रसिद्ध आहे. या मंदिरातील मूर्ती सुमारे २५० वर्षांपूर्वीची आहे. पैठण गेटजवळ नगोसानगर परिसरात निजामकाळातील कानफाटे दक्षिणमुखी हनुमान मंदिर प्रसिद्ध आहे. असे सांगितले जाते की सुमारे ३०० वर्षांपूर्वी ज्वालानाथ बाबांनी हे मंदिर उभारले होते. त्यांचा एक कान फाटलेला होता. त्यांच्या नावावरून या मंदिराला कानफाटे हनुमान मंदिर हे नाव पडले. याशिवाय छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील खुलताबाद तालुक्यातील भद्रा मारुती हे मंदिरही जिल्ह्यातील प्रसिद्ध देवस्थान आहे.
