सातारा जिल्ह्यातील वाई शहरापासून जवळ असणाऱ्या ओझर्डे या गावात माता पद्मावतीचे प्राचीन व जागृत देवस्थान आहे. मंदिरातील पद्मावती देवीची मूर्ती ही स्वयंभू असून ही देवी नवसाला पावणारी आहे, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. ओझर्डे पंचक्रोशीची ग्रामदेवता, अशी या मंदिराची ख्याती आहे. येथील वैशिष्ट्य असे की प्रत्येक आठवड्यात मंगळवारी व प्रत्येक पौर्णिमेला पद्मावती देवीचा पालखी सोहळा पार पडतो. शिवपूर्वकाळापासून ही प्रथा असून शेकडो वर्षांनंतर आजही ती पाळली जाते.
पद्मावती देवीबाबत आख्यायिका सांगितली जाते की येथील एक न्हावी समाजातील भाविक दररोज राजापुरी येथे देवीच्या दर्शनाला पायी जात असे. एके दिवशी देवी त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न झाली व तिने मी तुझ्या गावापर्यंत येते, असे सांगितले. त्यानुसार देवी ओझर्डे गावाजवळील चंद्रगंगा नदीच्या तीरापर्यंत आली व तेथे ती लुप्त होऊन त्या जागेवर तिची मूर्ती प्रकट झाली. या जागेवर देवीला वास्तव्य करायचे आहे, असे समजून त्या भाविकाने येथे या स्वयंभू मूर्तीभोवती मंदिराची स्थापना केली. या मंदिराच्या बांधणीचा निश्चित काळ माहिती नसला तरी येथील स्थानिकांच्या माहितीनुसार शिवपूर्वकाळापासून हे मंदिर अस्तित्वात होते.
ओझर्डे गावाच्या मध्यवर्ती भागात पद्मावती देवीचे मंदिर आहे. मंदिराचे भव्य प्रवेशद्वार संपूर्ण दगडी बांधकामाचे असून त्याची उंची ५० ते ६० फूट इतकी आहे. प्रवेशद्वाराच्या उजव्या व डाव्या बाजूला दोन चौथरे असून त्यांच्या खालच्या भागात गणेशमूर्ती आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावरही गणेशमूर्ती असून द्वारपट्टीच्या वरील भागात काही शिल्पे कोरलेली आहेत. या द्वारपट्टीच्या वरच्या बाजूला नगारखाना आहे. प्रवेशद्वारावर असलेल्या नगारखान्यात जाण्यासाठी एक निमुळती दगडी पायऱ्यांची वाट आहे. त्यातून वर चढल्यावर नगारखान्यात प्रवेश होतो. नगारखान्यात अनेक वाद्यांसोबतच सुमारे २५० किलो वजनाची मोठी घंटा आहे. उत्सवाच्या वेळी येथे नगारा व घंटा वादन होते. नगारखान्याला मंदिराकडे असलेल्या लहानशा खिडकीतून संपूर्ण मंदिर परिसराचे तसेच प्रवेशद्वाराच्या बाहेरील बाजूकडे तीन कमानीवजा खिडक्या आहेत, त्यातून ओझर्डे गावाचे विहंगम दृश्य दिसते.
प्रवेशद्वारातून पाच ते सहा पायऱ्या उतरून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या संपूर्ण परिसरात फरसबंदी असून मध्यभागी पद्मावती देवीचे प्राचीन हेमाडपंती रचनेचे मंदिर आहे. मंदिराच्या शेजारी दोन दगडी दीपमाळा आहेत़, तर मंदिराच्या समोरील बाजूस तुळशी वृंदावन आहे. सभामंडप व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. सभामंडपात अखंड पाषाणातील नंदी व देवीची पालखी आहे. गर्भगृहात मोठ्या चौथऱ्यावरील मखरामध्ये पद्मावती देवीची शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजमान आहे. देवीचा मुकुट व डोळे चांदीचे आहेत.
दर मंगळवारी व पौर्णिमेला पद्मावती देवीची पालखी जवळच असणाऱ्या तुकाई देवी, लक्ष्मीमाता व मारुतीच्या भेटीला जाते. दर आठवड्याला निघणाऱ्या या पालखीत शेकडो ग्रामस्थ सहभागी होतात. अशी आख्यायिका आहे की या गावच्या मुख्य ग्रामदेवतेचा मान पूर्वी तुकाई देवीकडे होता. तुकाई देवीने तो मान स्वतःहून पद्मावती देवीला दिला. तेव्हापासून पद्मावती देवी हीच पंचक्रोशीचे ग्रामदैवत आहे.
चैत्र शुद्ध चतुर्थी आणि पंचमीला येथील वार्षिक यात्रा असते. पहिल्या दिवशी रात्री ९ वाजता पद्मावती आईची मूर्ती चांदीच्या पालखीत ठेऊन पालखी विविध फुलांनी सजविली जाते. या पालखीचे दर्शन घेण्यासाठी ओझर्डे गावच्या रस्त्यांवर भाविक गर्दी करतात. ढोल, लेझीम आणि झांजांच्या तालावर भाविक तल्लीन होतात. यात्रेच्या दोन दिवसांत नवस बोलण्यासाठी व फेडण्यासाठी हजारो भाविकांची गर्दी या मंदिरात होते. यात्रेच्या दुसऱ्या दिवशी येथे कुस्त्यांचे फड रंगतात. त्यामध्ये जिल्ह्यातील अनेक नामांकित मल्ल सहभागी होतात.
फाल्गुन शुद्ध चतुर्थीला येथे सोंगे काढली जातात. ओझर्डे येथील सोंगांचा सोहळा संपूर्ण जिल्ह्यात प्रसिद्ध आहे. या सोंगांमध्ये कोणी देवीचा पेहराव करतो तर कोणी श्रीराम, श्रीकृष्ण, छत्रपती शिवाजी महाराज आदी देवी–देवतांचा. या सर्व सोंगांची येथे मिरवणूक काढली जाते. सोंगांचा हा सोहळा रात्रभर चालतो व तो पाहण्यासाठी येथे मोठी गर्दी असते.
ओझर्डे ग्राम में माता पद्मावती का प्राचीन एवं जागृत देवस्थान है। यह सातारा जिले के वाई नगर के निकट स्थित है। मंदिर के गर्भगृह में विराजमान देवी पद्मावती की यह दिव्य पाषाण प्रतिमा ‘स्वयंभू’ है। श्रद्धालुओं की श्रद्धा है कि यह देवी मनोकामनाएँ पूर्ण करती हैं। ओझर्डे पंचक्रोशी की ग्रामदेवी के रूप में प्रसिद्ध है। यहाँ की विशेषता यह है कि हर मंगलवार और हर पूर्णिमा को पद्मावती देवी की पालकी यात्रा निकाली जाती है। यह परंपरा शिवपूर्वकाल से निरंतर चली आ रही है। सैकड़ों वर्षों बाद भी आज तक इसका निर्वहन किया जा रहा है।
पद्मावती देवी के संबंध में एक कथा प्रचलित है। यहाँ के एक भक्त प्रतिदिन राजापुरी जाकर देवी के दर्शन करते थे। वे नाई समाज से संबंधित थे। एक दिन देवी उनकी भक्ति से प्रसन्न हुईं। उन्होंने कहा, “मैं तुम्हारे गाँव तक आती हूँ।” तब देवी ओझर्डे गाँव के समीप चंद्रगंगा नदी के तट तक आईं। वहाँ वे अदृश्य हो गईं और उस स्थान पर उनकी पाषाण प्रतिमा प्रकट हुई। देवी का यह संकेत समझकर उस भक्त ने उसी स्वयंभू पाषाण प्रतिमा के चारों ओर मंदिर की स्थापना की। मंदिर के निर्माण का निश्चित काल ज्ञात नहीं है। स्थानीय लोगों के अनुसार यह मंदिर शिवपूर्वकाल से अस्तित्व में है।
ओझर्डे गाँव के मध्य में पद्मावती देवी का मंदिर स्थित है। मंदिर का विशाल प्रवेशद्वार पूर्णतः पत्थर से निर्मित है। इसकी ऊँचाई लगभग ५० से ६० पद है।
प्रवेशद्वार के दाईं और बाईं ओर दो चबूतरे बने हैं। इनके निचले भाग में गणेश मूर्तियाँ हैं। प्रवेशद्वार के ललाटबिंब पर भी गणेश मूर्ति है। द्वारपट्टी के ऊपरी भाग में कुछ शिल्प अंकित हैं। द्वारपट्टी के ऊपर नौबतखाना स्थित है। नौबतखाने में जाने के लिए एक सँकरी पत्थर की सीढ़ीनुमा राह है। इसके माध्यम से ऊपर चढ़कर नौबतखाने में प्रवेश किया जाता है। नौबतखाने में अनेक वाद्ययंत्र रखे हैं। यहाँ लगभग २५० किलोग्राम भार का एक बड़ा घंटा है। उत्सव के अवसरों पर यहाँ नौबत और घंटियाँ बजाई जाती हैं। नौबतखाने में मंदिर की ओर एक छोटी खिड़की है। इससे पूरे मंदिर परिसर का दृश्य दिखाई देता है। बाहर की ओर तीन मेहराबदार खिड़कियाँ हैं। इनसे ओझर्डे गाँव का मनोहर दृश्य दिखाई देता है।
प्रवेशद्वार से पाँच-छह सीढ़ियाँ उतरकर मंदिर के प्रांगण में प्रवेश होता है। पूरे परिसर में पत्थर का फर्श है। मध्य में पद्मावती देवी का प्राचीन हेमाडपंती शैली का मंदिर स्थित है। मंदिर के समीप पत्थर की दो दीपमालाएँ हैं। मंदिर के सम्मुख तुलसीवृंदावन है। मंदिर की रचना सभामंडप और गर्भगृह में विभाजित है। सभामंडप में अखंड शिला से निर्मित नंदी स्थित है। यहाँ देवी की पालकी भी रखी है।
गर्भगृह में बड़े चबूतरे पर बने देवकोष्टक में पद्मावती देवी की सिंदूरचर्चित पाषाण प्रतिमा विराजमान है। देवी का मुकुट और नेत्र रजत निर्मित हैं।
हर मंगलवार और पूर्णिमा को पद्मावती देवी की पालकी तुकाई देवी, लक्ष्मीमाता और मारुति के दर्शन हेतु जाती है। इस साप्ताहिक पालकी यात्रा में सैकड़ों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं।
ऐसी कथा है कि पूर्वकाल में इस गाँव की मुख्य ग्रामदेवी तुकाई देवी थीं। उन्होंने स्वयं यह सम्मान पद्मावती देवी को प्रदान किया। तभी से पद्मावती देवी पंचक्रोशी की ग्रामदेवी मानी जाती हैं।
चैत्र शुक्ल चतुर्थी और पंचमी के दिनों में यहाँ वार्षिक मेला आयोजित होता है।
पहले दिन रात्रि ९ बजे पद्मावती माता की पाषाण प्रतिमा को चाँदी की पालकी में स्थापित किया जाता है। पालकी को विविध पुष्पों से सजाया जाता है। इस पालकी का दर्शन करने के लिए ओझर्डे गाँव की गलियों में श्रद्धालुओं की भीड़ उमड़ पड़ती है। ढोल, लेज़ीम और झांझों की ताल पर श्रद्धालु भावविभोर हो उठते हैं। दो दिन चलने वाले इस मेले में मनोकामना माँगने और पूर्ण करने हेतु हजारों श्रद्धालु मंदिर में उपस्थित होते हैं। मेले के दूसरे दिन यहाँ कुश्ती के दंगल सजते हैं। इसमें जिले के अनेक प्रसिद्ध पहलवान भाग लेते हैं।
फाल्गुन शुक्ल चतुर्थी को यहाँ विभिन्न वेशभूषा वाली झाँकियाँ निकाली जाती हैं। ओझर्डे की झाँकियों की शोभायात्रा पूरे जिले में प्रसिद्ध है। इन झाँकियों में कोई देवी का वेश धारण करता है।
कोई श्रीराम, श्रीकृष्ण, या छत्रपति शिवाजी महाराज आदि का वेश धारण करता है। इन सभी झाँकियों का भव्य प्रदर्शन किया जाता है। यह आयोजन पूरी रात चलता है। इसे देखने हेतु बड़ी संख्या में लोग उपस्थित रहते हैं।