काळा मारुती मंदिर

शिंगणापूर, ता. दर्यापूर, जि. अमरावती

महाराष्ट्रातील खेड्यापाड्यांत वेशींचे रक्षण करणाऱ्या मारुतीचे स्वरूप सहसा शेंदूरचर्चित पाषाणात आढळते. परंतु काळ्या पाषाणात कोरलेल्या प्राचीन मूर्तींना शेंदूर न लावता त्यांच्या मूळ रूपात पूजण्याची एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा काही मोजक्या ठिकाणी जपली गेली आहे. अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर तालुक्यात पूर्णा नदीच्या तीरावर वसलेले शिंगणापूरचे काळा मारुती मंदिर हे अशा दुर्मिळ स्थानांपैकी एक महत्त्वाचे देवस्थान मानले जाते. जागृत आणि नवसाला पावणारे दैवत म्हणून भाविकांमध्ये या स्थानाबद्दल गाढ श्रद्धा आहे. सुमारे पाचशे ते सहाशे वर्षांपूर्वीची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभलेल्या या मंदिरात चैत्र शुद्ध प्रतिपदा म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून सुरू होणारा नऊ दिवसांचा वार्षिक ‘भरतभेट’ महोत्सव अत्यंत उत्साहात संपन्न होतो.

अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार दर्यापूर हा प्रदेश मध्ययुगीन काळात एलिचपूरच्या प्रशासकीय विभागाशी जोडलेला होता आणि पूर्णा नदीच्या खोऱ्यातील गाळाच्या काळ्या सुपीक जमिनीमुळे या परिसरास मोठी कृषी समृद्धी लाभली होती. अमरावती ते दर्यापूर या मुख्य मार्गावरून उत्तरेकडे जाणाऱ्या फाट्यावर शिंगणापूर हे गाव वसले आहे. गावाच्या नावाची व्युत्पत्ती देवगिरीच्या यादवकालीन शिंगण राजाच्या कालखंडाशी अथवा या भागातील जुन्या नाथ आणि संतपरंपरेशी जोडली जाते. शिंगणापूर गावाजवळून वाहणाऱ्या पूर्णा नदीचा उल्लेख प्राचीन संस्कृत ग्रंथांमध्ये आणि महाभारतकालीन तीर्थयात्रा पर्वात ‘पयोष्णी’ या नावाने आढळतो. विदर्भातील ही जीवनदायिनी नदी अनेक प्राचीन मंदिरांना आपल्या उदरात सामावून घेत पुढे तापी नदीस मिळते. शिंगणापूरचा हा परिसर पुरातन काळापासून विविध संप्रदायांचे केंद्र राहिला आहे. महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक चक्रधर स्वामी यांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेले स्थानही या गावात आहे.

मारुतीच्या काळ्या पाषाणातील मूर्तीविषयी पुराणात आणि मौखिक परंपरेत एक कथा सांगितली जाते. रामायणातील प्रसंगानुसार सीतेचा शोध घेत लंकेत पोहोचलेल्या मारुतीने रावणाची सुवर्णलंका दहन केली, तेव्हा पेटलेल्या आगीच्या ज्वाला, काजळी आणि धुरामुळे मारुतीचे अंग काळे झाले. शरीराचा दाह शांत करण्यासाठी त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात उडी घेतल्यामुळे त्यांचे रूप अधिकच कृष्णवर्णीय झाले. लंकेतील दुष्टांचा संहार करून परतलेल्या मारुतीच्या याच तेजस्वी कृष्णरूपाची पूजा व्हावी म्हणून प्राचीन काळी गंडकी शिळेसारख्या कृष्णपाषाणात या मूर्ती घडवल्या गेल्या, अशी भाविकांची समजूत आहे. स्थानिक आख्यायिकेनुसार, ही मूर्ती पुराच्या प्रवाहात वाहून येऊन शिंगणापूरजवळ पूर्णा नदीच्या पात्रात पालथी पडली होती. चपटा पाषाण समजून गावकरी अनेक वर्षे त्यावर कपडे धूत असत. एके दिवशी नदीवर कपडे धुणाऱ्या एका भक्ताला मारुतीने दृष्टांत देऊन सांगितले की ‘मी तुमच्या गावात पाहुणा म्हणून आलो असून मला गावात जागा द्यावी.’ त्या भक्ताने ही वार्ता गावचे पाटील आणि जहागिरदारांना सांगितली. ग्रामस्थांनी नदीपात्रात जाऊन ती शिळा उलटली असता, त्यांना हनुमानाची रेखीव मूर्ती दृष्टीस पडली.

नदीपात्रातून बाहेर काढलेल्या या मूर्तीची स्थापना समर्थ रामदास स्वामी यांच्या हस्ते गुढीपाडव्याच्या मुहूर्तावर करण्यात आल्याची दृढ मौखिक परंपरा विदर्भातील रामदासी संप्रदायात सांगितली जाते. सतराव्या शतकात समर्थ रामदास स्वामी यांनी राष्ट्र उभारणीसाठी गावोगावी मारुती मंदिरांची स्थापना केली, त्यावेळी त्यांनी या मूर्तीची विधिवत प्रतिष्ठापना केली असे मानले जाते. त्यानंतर अठराव्या शतकात नागपूरकर भोसले घराण्याचे राज्यकर्ते मुधोजी भोसले प्रथम यांनी या मंदिराला राजाश्रय दिला. नागपूरकरांच्या कारकिर्दीत मंदिराभोवती तटबंदी उभारण्यात आली आणि मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर दोन उत्तुंग दगडी दीपमाळांची निर्मिती करण्यात आली. काळाच्या ओघात स्थानिक विश्वस्त मंडळ आणि भाविकांच्या सहकार्याने मंदिराचा वेळोवेळी जीर्णोद्धार झाला असला तरी मूळलाकडी वास्तूला धक्का न लावता मंदिर परिसराचे संवर्धन करण्यात आले आहे.

अमरावती-दर्यापूर मुख्य रस्त्यावरून गावात प्रवेश करताना दोन चौकोनी दगडी स्तंभ आणि त्यावरील तुळईवर बाशिंग नक्षी कोरलेली स्वागतकमान दृष्टीस पडते. मंदिराच्या समोरील मोकळ्या फरसबंद प्रांगणात अठराव्या शतकातील भोसलेकालीन दोन दगडी दीपमाळा उभ्या आहेत. चार थरांच्या या दीपमाळांचा तळाचा थर षटकोनी आकाराचा व वरचे तीन थर गोलाकार आहेत. दीपमाळांच्या आतून शीर्षभागापर्यंत जाण्यासाठी दगडी जिना असून बाह्य अंगावर मारुतीची उठावदार शिल्पे आणि टोकावर उमललेल्या कमळाची प्रतिकृती आहे. दीपमाळांच्या पुढे मंदिराची दुहेरी तटबंदी आहे. बाह्य तटबंदी कठड्याच्या स्वरूपात आहे व मुख्य तटबंदी रस्त्याच्या पातळीपेक्षा सुमारे तीन फूट उंच चौथऱ्यावर सुमारे वीस फूट उंचीची बांधलेली आहे. या तटबंदीत दुमजली प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या दर्शनी स्तंभांवर तोरण आणि वरच्या मजल्यावर पारंपरिक नगारखाना आहे. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर प्रांगणात तटबंदीला जोडून बांधलेल्या ओवऱ्यांमध्ये भक्तनिवास, मंदिर कार्यालय आणि सेवेकऱ्यांची निवासस्थाने आहेत.

मंदिराची रचना अर्धखुला सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडपात नक्षीदार लाकडी खांबांच्या सहा रांगा आहेत. हे सर्व लाकडी स्तंभ चौकोनी पाषाणपादावर उभे असून त्यांच्या दंडावर उभ्या धारेचे नक्षीकाम आणि शीर्षभागी कमळपुष्पे कोरलेली आहेत. खांबांच्या हस्तांवर मोरांची उठावदार शिल्पे आहेत. हे स्तंभ महिरपी कमानींनी छताशी जोडलेले आहेत. या लाकडी मंडपाच्या संवर्धनासाठी वरून संगमरवरी छत आणि संरक्षक पोलादी कठडे बसवून अंतराळ सुरक्षित करण्यात आले आहे. अंतराळात एका मेजावर समर्थांच्या परंपरेतील पद्मपादुका आहेत.

मंदिराच्या गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार महिरपी कमानीने अलंकृत आहे. ललाटबिंबावर पारंपरिक मंगलचिन्हे आहेत. गर्भगृहातील वज्रपीठावर काळ्या पाषाणात घडवलेली सुमारे पाच फूट उंचीची काळ्या मारुतीची मूर्ती आहे. मूर्ती वीर मुद्रेत उभी असून तिच्या पायाखाली रावणाचा पराक्रमी सेनापती प्रहस्त याचा पुत्र ‘जंबुमाळी’ हा दैत्य तुडवलेला स्पष्ट दिसतो. मूर्तीच्या मागे नक्षीदार चांदीची प्रभावळ आहे व तिच्या मध्यभागी सूर्यबिंब, वरच्या भागात मयूर तोरण आणि दोन्ही बाजूंना पानाफुलांचे कोरीव काम केलेले आहे. पाषाणाचा मूळ पोत आणि प्राचीन नक्षीकाम सुरक्षित राहावे यासाठी या मूर्तीला शेंदूर लावले जात नाही. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणामार्ग आहे. मंदिराच्या सपाट छतावर चारही बाजूंनी सुरक्षा कठडा आहे व गर्भगृहाच्या माथ्यावर दुहेरी थराचे शिखर आहे. शिखराचा खालचा भाग षटकोनी आणि वरचा भाग अर्धगोलाकार घुमटाकार आहे. मंदिराच्या पश्चिमेस संस्थानची गोशाळा आहे. या मंदिरापासून हाकेच्या अंतरावर पूर्णा नदीच्या पात्रात यादवकालीन हेमाडपंती पद्धतीचे दगडी महादेव मंदिर आहे. त्याचे गर्भगृह भुयारी स्वरूपाचे आहे. या शिवमंदिरालगत २००७ मध्ये स्थापन झालेले रेणुका देवीचे मंदिर तसेच गावात खटेश्वर, राम, नागेश्वर व चक्रधर स्वामी मंदिर वसलेले आहे.

मंदिराचे दैनंदिन धार्मिक कामकाज सूर्योदयापूर्वी सुरू होते. दररोज सकाळी साडेपाच ते दुपारी बारा व दुपारी साडेतीन ते रात्री साडेनऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. मारुतीचे वार मानल्या जाणाऱ्या दर मंगळवारी आणि शनिवारी पहाटेपासूनच भाविकांची दर्शनासाठी रीघ लागते. या वारी मारुतीला रुईच्या पानांची माळ, उडीद आणि तिळाचे तेल अर्पण करून विशेष लघुरुद्र अथवा अभिषेक करण्याची प्रथा आहे.

गुढीपाडवा हा या देवस्थानचा स्थापना दिन असल्याने या दिवशी वर्षातील सर्वांत मोठा लोकोत्सव साजरा होतो. चैत्र शुद्ध प्रतिपदा ते चैत्र शुद्ध नवमी या नऊ दिवसांच्या काळात मंदिरात ऐतिहासिक ‘भरतभेट’ महोत्सव आयोजित केला जातो. या काळात श्रीराम व भरताच्या पादुकांची समोरासमोर भेट घडवून आणि रामायणातील सजीव देखावे सादर करून हा लोकोत्सव साजरा केला जातो. या नऊ दिवसांत अखंड हरिनाम सप्ताह, संगीत ज्ञानेश्वरी पारायण, रामायण प्रवचने, संगीतमय सुंदरकांड पठण आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम रात्रंदिवस चालतात. रामनवमीच्या दिवशी प्रभू श्रीरामांचा जन्मोत्सव झाल्यानंतर मारुतीची पालखीतून वाजतगाजत भव्य ग्रामप्रदक्षिणा काढली जाते. या मिरवणुकीत रामायणातील विविध प्रसंगांवर आधारित देखणे देखावे सादर केले जातात. संपूर्ण विदर्भातून हजारो भाविक नवस फेडण्यासाठी आणि काळ्या मारुतीचे दर्शन घेण्यासाठी या यात्रेत सहभागी होतात. याशिवाय चैत्र पौर्णिमेस हनुमान जन्मोत्सव, दिवाळीत नरक चतुर्दशी पूजन आणि श्रावण मासातील सर्व शनिवारी मंदिरात विशेष अन्नदान व महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.