मुद्‌गलेश्वर महादेव मंदिर

आमला (ऋणमोचन), ता. भातकुली, जि. अमरावती

मुद्गलेश्वर महादेव मंदिर हे अमरावती जिल्ह्यातील, भातकुली तालुक्यात, आमला (ऋणमोचन) या गावी, पूर्णा नदीच्या तीरावर वसलेले एक प्राचीन शैव तीर्थक्षेत्र मानले जाते. संचित कर्म, पितृऋण आणि ऐहिक ऋणभारातून जिथे मुक्ती मिळते, अशा या ऋणमोचन क्षेत्राचे मूळ अधिष्ठाता म्हणून मुद्‌गलेश्वर महादेवाची ओळख आहे. हजारो वर्षांची पौराणिक परंपरा लाभलेल्या या पावन भूमीवर मुद्गल ऋषींनी कठोर तपश्चर्या करून महादेवाची स्थापना केली, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. अमरावती आणि संपूर्ण वऱ्हाड प्रांतातील हजारो भाविकांमध्ये हे जागृत देवस्थान प्रसिद्ध आहे. नवसाला पावणारा महादेव म्हणून या देवस्थानाची जनमानसात ख्याती आहे. या तीर्थक्षेत्रावर दरवर्षी पौष महिन्यात महिनाभर चालणारा मोठा यात्रोत्सव संपन्न होतो. त्यावेळी हजारो भाविक पूर्णा नदीत स्नान करून मुद्‌गलेश्वर महादेवाच्या पिंडीवर जलाभिषेक करण्यासाठी येथे येतात.

अमरावती जिल्ह्याच्या पश्चिम सीमेवरून वाहणाऱ्या पूर्णा नदीच्या खोऱ्याला प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभलेला आहे. भातकुली आणि लगतच्या परिसराचा संबंध प्राचीन विदर्भातील समृद्ध नागरी संस्कृतीशी जोडलेला आढळतो. ब्रिटिश काळात इसवी सन १९११ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एस. व्ही. फिट्झगेराल्ड आणि ए. ई. नेल्सन यांच्या ‘अमरावती डिस्ट्रिक्ट गॅझेटिअर’मधील ऐतिहासिक नोंदीनुसार, ऋणमोचन हे तत्कालीन अमरावती तालुक्यातील एक लहान जहागीर गाव होते. गॅझेटिअरमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, इसवी सन १८४० मध्ये दर्यापूर तालुक्यातील धानोरा गावाबरोबरच ऋणमोचन हे गावही खोलापूर येथील मशिदीच्या मुअज्जिन सेवेसाठी आणि वंशपरंपरेने निर्वाहासाठी शेख गुलाम मुर्तझा यांच्या घराण्यास जहागीर म्हणून मिळाले होते. याच गॅझेटिअरमध्ये ऋणमोचन या नावाच्या व्युत्पत्तीची नोंद करताना स्पष्ट केले आहे की, ऋणमोचन या शब्दाचा शब्दशः अर्थ सर्व प्रकारच्या कर्जातून वा ऋणांतून सुटका असा होतो. विदर्भातील पवित्र पूर्णा नदीच्या तीरावरील तीर्थांमध्ये हे स्थान महत्त्वाचे मानले जाते. नदीतील पावन स्नान आणि येथील महादेवाचे पूजन केल्याने मनुष्य सर्व प्रकारच्या पाश व ऋणभारातून मुक्त होतो, या श्रद्धेतून या परिसरास ‘ऋणमोचन’ हे नाव पडले.

पौराणिक संदर्भानुसार, मुद्‌गल पुराणाचे कर्ते आणि वैदिक परंपरेतील श्रेष्ठ तपस्वी मुद्गल ऋषींचे वास्तव्य पूर्णा नदीच्या या निसर्गरम्य तीरावर होते. त्यांनी या ठिकाणी शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना करून तपसाधना केली. त्यामुळे या शिवपिंडीस ‘मुद्‌गलेश्वर’ हे नाव मिळाले. स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, प्रभू रामचंद्र वनवासाच्या काळात सीतेच्या शोधात दंडकारण्यात भ्रमण करत असताना या आश्रमात आले होते आणि त्यांनी मुद्गल ऋषींची भेट घेऊन येथील शिवपिंडीचे दर्शन घेतले होते. दुसऱ्या एका आख्यायिकेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने विदर्भाची राजधानी असलेल्या कौंडिण्यपूर येथून रुक्मिणीचे हरण केले आणि तिच्या गळ्यात वरमाला घातल्यानंतर, हे दांपत्य मुद्‌गल ऋषींच्या आश्रमात आले होते. तेथे त्यांनी मुद्‌गलेश्वर महादेवाचे दर्शन घेऊन वैवाहिक जीवनासाठी आशीर्वाद घेतले, अशी माहिती स्थानिक पुजारी परंपरेने देतात.

विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक वैराग्यमूर्ती संत गाडगे महाराज यांच्या लोकोद्धार कार्याची पायाभरणी याच तीर्थक्षेत्रावर झाली. गाडगे महाराजांचा जन्म जरी अमरावती जिल्ह्यातील शेंडगाव येथे झाला असला, तरी त्यांच्या प्रत्यक्ष लोकसेवेचा आणि प्रबोधनाचा प्रारंभ आमला-ऋणमोचन येथून झाला. तीर्थावर जमणाऱ्या भाविकांना अंधश्रद्धेपासून दूर करून स्वच्छतेचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी महाराजांनी ऋणमोचनच्या पौष यात्रेत हातात झाडू घेऊन घाटांची व परिसराची स्वच्छता सुरू केली. गाडगे महाराजांनीच पुढाकार घेऊन भाविकांच्या स्नानाच्या सुविधेसाठी पूर्णा नदीच्या तीरावर पाषाणाचा घाट बांधून दिला. नदीच्या पैलतीरावर त्यांनी दुसरा घाट आणि लक्ष्मीनारायणाचे मंदिर उभारले. इसवी सन १९०५ मध्ये त्यांनी ऋणमोचनच्या यात्रेमध्ये दीनदुबळ्या, अनाथ आणि रोग्यांसाठी सुरू केलेले ऐतिहासिक अन्नछत्र आजही अव्याहतपणे सुरू आहे. कालांतराने ग्रामस्थ आणि देवस्थान समितीच्या माध्यमातून मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला. त्याअंतर्गत इसवी सन १९८९ मध्ये रस्त्याकडील प्रवेशद्वार बांधण्यात आले आणि अलीकडच्या काळात भाविकांसाठी भक्तनिवास, सेवेकरी निवास व दर्शनरांगांची व्यवस्था करण्यात आली.

मुद्‌गलेश्वर मंदिर संकुलाची रचना नदीकाठच्या मोकळ्या परिसरात वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने केलेली दिसते. मुख्य रस्त्यावरून मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर स्वागतकमान आहे. पक्क्या सडकेने पुढे आल्यावर वाहनतळ आहे. त्याला लागूनच मंदिराची तटबंदी आहे. या तटबंदीमध्ये चारही दिशांना प्रवेशद्वारे आहेत. त्यातील मागील पश्चिमेकडील द्वार थेट पूर्णा नदीच्या घाटाकडे उतरते, जे प्राचीन काळी मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार होते. उत्तरेकडील व दक्षिणेकडील द्वारे नजीकच्या काळात बांधलेल्या भक्तनिवासाच्या इमारतींशी जोडलेली आहेत. सध्या वापरात असलेले पूर्वेकडील रस्त्यालगतचे प्रवेशद्वार सात फूट उंच व पाच फूट रुंद आकाराचे आहे. त्यावर दोन चौकोनी खांब आणि अर्धचंद्राकार तोरण कोरलेले आहे. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात भक्तनिवास, सेवेकरी कक्ष, कार्यालय, स्वयंपाकघर व भांडारगृह अशा वास्तू उभ्या आहेत. प्रांगणाच्या मध्यभागी काही इंच उंच मुख्य चौथरा आहे. या चौथऱ्याभोवती अर्धस्तंभांना स्टेनलेस स्टीलच्या नळ्यांनी जोडून सुरक्षा कुंपण तयार केले आहे. या चौथऱ्याच्या मध्यवर्ती भागावर एक महाकाय वटवृक्ष विस्तारलेला आहे. त्याच्या छायेत चार स्तंभांवर आधारलेले मंदिर आहे. या मंदिराच्या छतावर घुमटाकार शिखर, आमलक आणि कळस आहे. मंदिराच्या मध्यभागी जमिनीवर मुद्‌गलेश्वर महादेवाची पिंड आहे. पिंडीवर पितळी नागाचे छत्र आहे आणि छताला टांगलेल्या तांब्याच्या पात्रातून अखंड जलाभिषेक सुरू असतो.

या मंदिराच्या मागे वटवृक्षाच्या बुंध्याशी गणपतीची शेंदूरचर्चित प्राचीन पाषाणमूर्ती आहे. तिच्यालगत त्रिशूळ व डमरू स्थापित आहे. मंदिराच्या मागील तटबंदीच्या द्वारातून पूर्णा नदीच्या पात्रात उतरण्यासाठी कोरीव दगडी पायऱ्यांचा घाट आहे. येथे भाविकांसाठी स्नान आणि वस्त्रबदल कक्ष बांधलेले आहेत. या घाटावर श्राद्धकर्म, जननशांती यांसारखे विधी पार पडतात.

मुद्गलेश्वर संकुलापासून काही अंतरावर प्राचीन रामेश्वर महादेवाचे दुसरे देवालय वसले आहे. स्थानिक परंपरेनुसार मुद्गलेश्वराचे दर्शन घेतल्यानंतर रामेश्वराचे दर्शन घेतल्याशिवाय यात्रेचे संपूर्ण पुण्य लाभत नाही, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

मुद्गलेश्वर महादेव मंदिरात दररोज सकाळी पाच वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शन घेता येते. श्रावणी सोमवार, प्रदोष, मासिक शिवरात्र आणि वैकुंठ चतुर्दशी अशा विशेष पर्वकाळात पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांच्या सोयीसाठी दर्शनाच्या वेळा वाढवल्या जातात.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक यात्रोत्सव दरवर्षी पौष महिन्याच्या प्रतिपदेपासून सुरू होतो आणि महिनाभर चालतो. वऱ्हाडात ही यात्रा ‘ऋणमोचनची यात्रा’ किंवा स्थानिक भाषेत ‘रोडगे यात्रा’ म्हणून ओळखली जाते. भाविक नदीकाठी गव्हाच्या पिठाचे रोडगे आणि वांग्याची भाजी बनवून देवाला नैवेद्य दाखवतात. पौष महिन्यातील चारही रविवारी यात्रेला मोठी गर्दी होते. यात्रेच्या शेवटच्या रविवारी गाडगे महाराजांच्या प्रेरणेने सुरू असलेल्या परंपरेनुसार मोठ्या प्रमाणावर अन्नदान आणि वस्त्रदान पार पडते. कुष्ठरोगी, दिव्यांग, निराधार आणि दुर्बल घटकांना अन्न-वस्त्र देण्याचा हा उपक्रम विदर्भातील सामाजिक समरसतेचे एक अनोखे प्रतीक मानला जातो. याशिवाय महाशिवरात्र आणि श्रावण मासातील प्रत्येक सोमवारी येथे हजारो भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात.

उपयुक्त माहिती

• भातकुली येथून २० किमी आणि अमरावती शहरापासून ३२ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून ३५ किमी अंतरावर
• अमरावती आणि दर्यापूर येथून एसटी बस व ऑटोरिक्षाची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात भाविकांसाठी भक्तनिवास, धर्मशाळा आणि भोजनाची व्यवस्था