दत्त मंदिर

पथरी, ता./जि. वलसाड

‘अत्रि’ म्हणजे तीन गुणांच्या पलीकडे असलेली अवस्था, तर ‘अनसूया’ म्हणजे द्वेषापासून पूर्णपणे मुक्त असलेली वृत्ती; या दोन गुणांच्या मीलनातूनच खऱ्या ज्ञानाचा जन्म होतो. याच कारणामुळे भगवान दत्तात्रेयांना सर्वोच्च ज्ञानाचे मूर्तिमंत रूप मानले जाते. परिणामी, दत्तात्रेय अवतार हा परमेश्वराचा शाश्वत अवतार मानला जातो, ज्याला ‘अविनाशी अवतार’ असेही म्हणतात. गुजरातमध्ये प्राचीन काळापासून भगवान दत्तात्रेयांची उपासना बहरली आहे. सौराष्ट्रातील गिरनार पर्वत हे दत्तात्रेयांचे एक अग्रगण्य पवित्र स्थान मानले जाते. आधुनिक काळात, दत्तगुरूंचे महान भक्त संत रंग अवधूत महाराज यांनी संपूर्ण गुजरातमध्ये भगवान दत्तात्रेयांच्या भक्तीचा प्रसार केला. वांकी नदीच्या काठी वसलेले पथरी येथील जागृत देवस्थान याच चिरंतन आध्यात्मिक परंपरेचा भाग आहे.

पाच उत्तर उपनिषदे आणि पुराणे भगवान दत्तात्रेयांचे वर्णन वर्णाश्रम धर्माचे रक्षक, गुरु तत्त्वाचे सर्वोच्च स्वरूप आणि योगाचे मार्गदर्शक म्हणून करतात. दत्त चरित्रात त्यांच्या जन्माच्या अनेक कथा आढळतात. त्यापैकी, सर्वात लोकप्रिय आख्यायिका अशी आहे की, नारद मुनींनी अनसूयेच्या अतुलनीय पातिव्रत्याची आणि गुणांची स्तुती केली होती. त्यांची स्तुती ऐकून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या पत्नींना त्यांच्याबद्दल मत्सर वाटू लागला. त्यांचे पातिव्रत्य तपासण्यासाठी आणि कमी करण्यासाठी, त्यांनी आपल्या पतींना वेश बदलून भटक्या अतिथींच्या रूपात अनसूयेच्या आश्रमात जाण्यास प्रवृत्त केले.
त्या वेळी, ऋषी अत्री आश्रमात नव्हते. अनसूयेने तिन्ही अतिथींचे मोठ्या भक्तीभावाने स्वागत केले आणि त्यांना भोजन दिले. त्यांनी तिची आदरातिथ्य स्वीकारण्याची अट घातली, परंतु ती अट अशी होती की तिने त्यांना विवस्त्र होऊन भोजन वाढावे. या असाधारण मागणीमुळे, अनसूयेने आपल्या पतींचे स्मरण करून प्रार्थना केली आणि त्या तीन दिव्य अतिथींच्या मस्तकावर पवित्र जल शिंपडले. क्षणातच, तिघेही सहा महिन्यांच्या बालकांत रूपांतरित झाले.

दरम्यान, आपल्या पतींच्या दीर्घ अनुपस्थितीमुळे व्याकुळ झालेल्या त्यांच्या पत्नी, त्यांना शोधत ऋषी अत्रींच्या आश्रमात आल्या. आपल्या पतींना बालकरूपात पाहून त्यांनी अनसूयेची क्षमा मागितली. त्यांच्या दयनीय अवस्थेमुळे द्रवून जाऊन, अनसूयेने तिन्ही देवांना त्यांच्या मूळ रूपात परत आणले. कृतज्ञता म्हणून, त्यांनी तिला वर दिला आणि तिच्या पोटी जन्म घेण्याचे मान्य केले. कालांतराने, ब्रह्माच्या तेजातून चंद्र, विष्णूच्या तेजातून दत्तात्रेय आणि भगवान शिवाच्या तेजातून ऋषी दुर्वास यांचा जन्म झाला. ब्रह्म पुराण देखील भगवान दत्तात्रेयांना भगवान विष्णूचा अवतार मानते.

विशेष म्हणजे, महाभारत आणि माघांचे प्रसिद्ध महाकाव्य ‘शिशुपालवध’ या दोन्ही ग्रंथांत दत्तात्रेयांचे वर्णन ऋषी अत्रींचा थेट पुत्र म्हणून नाही, तर अत्रींच्या कुळात जन्मलेले (अत्रिगोत्रज) असे केले आहे. धार्मिक इतिहासाच्या अभ्यासकांच्या मते, बाराव्या शतकापर्यंत दत्तात्रेयांचे चित्रण मूळतः एका मुखाचेच केले जात असे. त्यानंतर, त्यांचे आताचे परिचित तीन मुखांचे रूप हळूहळू लोकप्रिय झाले.

श्रीपाद श्रीवल्लभ यांना भगवान दत्तात्रेयांचा पहिला अवतार मानले जाते, तर नरसिंह सरस्वती यांना त्यांचा दुसरा अवतार म्हणून पूजले जाते. नरसिंह सरस्वती यांनी वर्णाश्रम धर्माच्या तत्त्वांवर भर देऊन वैदिक परंपरेचे पुनरुज्जीवन आणि जतन करण्यासाठी आपले आयुष्य समर्पित केले. असे मानले जाते की त्यांचा काळ १३७८ ते १४५८ या दरम्यान होता. त्यांच्या शिकवणीतून दत्त उपासना एका संघटित आध्यात्मिक परंपरेत विकसित झाली. या परंपरेतील महान संतांपैकी एक म्हणजे रंग अवधूत महाराज, ज्यांनी गुजरातभर दत्त संप्रदायाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार केला. त्यांना वासुदेवानंद सरस्वती, जे स्वामी टेंबे महाराज म्हणून लोकप्रिय आहेत, त्यांच्याकडून दीक्षा मिळाली होती. १९२५ मध्ये, रंग अवधूत महाराज सध्याच्या वडोदरा जिल्ह्यातील नर्मदा नदीच्या काठी असलेल्या नरेश्वर येथे स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी आपला आश्रम स्थापन केला. संत-कवी म्हणून पूजनीय असलेल्या त्यांनी अनेक आध्यात्मिक ग्रंथांची रचना केली आणि अनेक भक्त त्यांना भगवान दत्तात्रेयांचा अवतार मानून त्यांची पूजा करतात.

पाथरी येथील मंदिराची स्थापना त्यांच्या निष्ठावान शिष्या अनसूया माता आणि त्यांचे सुपुत्र गुरुदास महाराज यांनी केली होती. स्थानिक परंपरेनुसार, अनसूया माता महाराष्ट्रातील एका ब्राह्मण कुटुंबातील होत्या आणि लहानपणापासूनच त्यांची भगवान दत्तात्रेयांवर गाढ भक्ती होती. लग्नानंतर, त्यांनी कन्याकुमारी ते हिमालय असा पायी प्रवास करून तीन तीर्थयात्रा पूर्ण केल्या होत्या. असे मानले जाते की त्यांनी हिमालयात अत्यंत कठोर आध्यात्मिक तपश्चर्या केली होती. त्यांचे सुपुत्र, गुरुदासजी महाराज हे देखील दत्तगुरूंचे निष्ठावान भक्त होते. असे सांगितले जाते की, गुजरातमध्ये वास्तव्यास असताना अनसूया मातेला पाथरी येथे भगवान दत्तात्रेयांचे मंदिर उभारण्याची दैवी आज्ञा मिळाली. या दृष्टांताचे पालन करून, त्यांनी स्थानिक ग्रामस्थ आणि सहभक्तांच्या मदतीने वांकी नदीच्या पवित्र काठावर हे मंदिर उभारले. मंदिराचा प्राणप्रतिष्ठा सोहळा ८ फेब्रुवारी १९९८ रोजी करवीर पीठाच्या शंकराचार्यांच्या हस्ते संपन्न झाला. पुढील काळात, या देवळाचा विस्तार करून एक भव्य मंदिर संकुल उभारण्यात आले. आज हे पवित्र दत्तधाम सुमारे सात एकर परिसरात पसरलेले आहे.

मंदिराच्या अंगणातून आठ पायऱ्या चढून गेल्यावर उंचावर असलेल्या चौथऱ्यावर मुख्य मंदिर स्थित आहे. या मंदिरात तीन प्रवेश मंडप, एक सभामंडप, प्रदक्षिणा मार्ग आणि तीन गर्भगृहे आहेत. प्रवेश मंडप आणि सभामंडप संगमरवरी फरशीने युक्त असून ते अर्ध-खुले आहेत. भाविकांच्या सोयीसाठी सभामंडपात बाकांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे असलेल्या अंतराळामध्ये, उजव्या बाजूला भगवान हनुमानाची आणि डाव्या बाजूला भगवान गणेशाची मूर्ती आहे.

मंदिरात एकूण तीन गर्भगृहे आहेत. मुख्य गर्भगृहात संगमरवरी पीठावर दत्तगुरूंची तेजस्वी पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. ही मूर्ती त्रिमूर्ती स्वरूपात आहे. मूर्तीच्या मागे एक पवित्र गाय उभी आहे. देवाच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि कमळ आहे. एक हात गाईच्या पाठीवर असून दुसऱ्या हातात कमंडलू आहे. त्यांच्या चरणी पवित्र पादुका असून त्यांच्या जवळ काही प्राणी विश्रांती घेत असल्याचे दर्शविले आहे. त्यांच्या हातात रुद्राक्षाच्या माळा देखील आहेत.

शेजारील गर्भगृहांपैकी एका गर्भगृहात सप्तशृंगी देवीची मूर्ती विराजमान आहे, तर दुसरे गर्भगृह भगवान शिवाला समर्पित असून ते विश्वनाथ मंदिर म्हणून ओळखले जाते. या मंदिरात शिवलिंग असून त्याच्या मागे पार्वती देवीची मूर्ती स्थापित आहे. विश्वनाथ मंदिराच्या समोर अंतराळात नंदीची स्थापना केलेली आहे. तिन्ही गर्भगृहांच्या भोवती प्रदक्षिणा मार्ग असून, मार्गाच्या भिंतींमधील कोनाड्यांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

प्रवेशद्वाराच्या ओसरीवर घुमटाकार शिखर आहे, तर सभामंडपाला पायऱ्यांच्या आकाराचे पिरॅमिडसारखे छप्पर आहे. तिन्ही गर्भगृहांच्या वर स्वतंत्र शिखरे आहेत. मंदिराच्या प्रांगणात चंपक वृक्षांसह अनेक झाडांची सावली आहे. मंदिराच्या समोर यज्ञकुटीर नावाचा यज्ञमंडप आहे. या संकुलात पवित्र धर्मग्रंथांच्या पठणासाठी एक वाचन कक्ष, भाविकांसाठी भक्त निवास आणि भक्तांना भोजन दिले जाणारे अन्नछत्र यांचाही समावेश आहे.

या संकुलाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गुरुकुल वसतिगृह. येथे तरुण विद्यार्थी हिंदू तत्त्वज्ञान, वैदिक मंत्रपठण आणि विविध पवित्र धर्मग्रंथांचे शिक्षण घेतात. गुरुकुलामध्ये स्वतःचे ग्रंथालय असून त्यात आध्यात्मिक साहित्याचा मोठा संग्रह उपलब्ध आहे.

हे मंदिर ‘दत्तपीठ संस्थान, पाथरी’ द्वारे प्रशासित केले जाते. भाविक दररोज सकाळी ५.०० ते दुपारी १२.०० आणि दुपारी ३.०० ते रात्री ८.०० या वेळेत दर्शन घेऊ शकतात. दत्त जयंती हा मंदिराचा सर्वात महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव आहे. या प्रसंगी, सकाळी ८.३० वाजता पवित्र पादुकांचे पूजन सुरू होते, त्यानंतर दुपारी १२.०० वाजता महाआरती होते. दुपारी १२.१५ ते २.३० या वेळेत सर्व भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो. पाथरी आणि आसपासच्या गावांतील शेकडो अनुयायी या उत्सवात सहभागी होतात. दरवर्षी ८ फेब्रुवारी रोजी, मंदिर आपला पाटोत्सव, म्हणजेच स्थापना दिवस, मोठ्या धार्मिक उत्साहात आणि विविध भक्तिमय कार्यक्रमांनी साजरा करते. या दिवशी दुपारी १२.०० ते २.३० या वेळेत महाप्रसाद वाटला जातो. मंदिर नवरात्री, गुरु पौर्णिमा आणि इतर महत्त्वाचे हिंदू सणही साजरे करते. याव्यतिरिक्त, वर्षभरात वेळोवेळी दत्त बावनी पारायण, चक्री पारायण आणि भगवान दत्तात्रेयांना समर्पित भक्तिगीते यांसारखे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

उपयुक्त माहिती :

  • वलसाडपासून सुमारे ८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • वलसाडवरून राज्य परिवहन (एसटी) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home