परभणी जिल्ह्यातील गोदावरी नदीच्या तीरावर वसलेल्या गंगाखेड शहरात क्षत्रिय भावसार समाजाचे श्री अंबिका देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. गोदावरी नदीच्या घाटालगत वसलेले हे मंदिर भावसार समाजाच्या सामाजिक आणि धार्मिक अस्मितेचे एक केंद्र मानले जाते. ऐतिहासिकदृष्ट्या हे ठिकाण संत जनाबाईंचे शक्तिपीठ म्हणून परिचित आहे. या मंदिराची स्थापना सुमारे साडेचारशे वर्षांपूर्वी झाली. या मंदिराचा आणि परिसराचा संपूर्ण विकास क्षत्रिय भावसार म्हणजेच रंगारी समाजाने केला आहे. आपल्या पारंपरिक दैवताचे जतन करण्याच्या हेतूने समाजाने एकत्र होऊन या वास्तूची निर्मिती केली. गंगाखेड हे शहर आज ‘दक्षिण काशी’ या नावाने ओळखले जाते.
प्राचीन काळी ‘प्रभावती नगरी’ म्हणून प्रसिद्ध असलेला परभणी जिल्हा हा ‘संतनगरी’ म्हणून ओळखला जातो. या संपूर्ण भागाला मोठी ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. विसोबा खेचर, संत नामदेव, भास्करभट्ट बोरीकर, रंगनाथ स्वामी मोगरीकर, शिर्डीचे साईबाबा, निवृत्तीबुवा ठाकूर, तुकाराम महाराज (येळेगावकर), योगानंद सरस्वती महाराज उर्फ गांडा महाराज, संतकवी योगानंद स्वामी महाराज, श्रीकृष्णाजी महाराज, सखाराम महाराज, शुकानंद महाराज आदी संत व महापुरुष येथे होऊन गेले. संत जनाबाई या त्यापैकीच एक आहेत. संत नामदेवांची परमभक्त असलेल्या संत जनाबाई यांचा जन्म तेराव्या शतकात याच गंगाखेड गावातील राजेंद्र पेठेत राहणाऱ्या एका कुटुंबात झाला होता.
संत जनाबाई यांचे जन्मस्थान म्हणून या शहराचा उल्लेख अनेक ग्रंथांमध्ये येतो. संत नामदेवांच्या अभंगांमध्ये आणि वारकरी संप्रदायाच्या प्राचीन साहित्यातही या शहराचा उल्लेख आढळतो. 
ऐतिहासिक नोंदींनुसार हे शहर पूर्वी एक प्रमुख व्यापारी आणि धार्मिक केंद्र होते. परभणी जिल्ह्याच्या ‘गॅझेटिअर’मधील नोंदींनुसार मराठवाडा प्रदेश हैदराबादच्या निजामाच्या राजवटीत असताना गंगाखेड ही कुंडलकर घराण्याची जहागिरी होती. कुंडलकर जहागीरदारांनी या शहराच्या प्रशासकीय मांडणीत आणि जुन्या वास्तूंच्या उभारणीत मोठे योगदान दिले होते. तत्कालीन ब्रिटिश आणि निजामाच्या महसूल नोंदींवरून हे शहर एक प्रमुख प्रशासकीय केंद्र असल्याचे स्पष्ट होते. या काळात शहरात अनेक मोठे वाडे, प्रशासकीय इमारती आणि कर वसुलीची केंद्रे उभारली गेली. हैदराबाद मुक्ती संग्रामात येथील नागरिकांनी सक्रिय सहभाग नोंदवल्याचे संदर्भ महाराष्ट्र शासनाच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या दस्तावेजांमध्ये उपलब्ध आहेत. येथील ऐतिहासिक बालाजी मंदिर, जहागीरदारांचे वाडे आणि इतर जुन्या वास्तूंच्या निर्मितीमध्ये तत्कालीन मराठा आणि स्थानिक वास्तुकलेचा प्रभाव दिसून येतो.
गंगाखेड येथील गोदावरी तीरावरील अंबिका देवीचे मंदिर क्षत्रिय भावसार समाजाच्या ऐतिहासिक अस्तित्वाची आणि प्रदीर्घ संघर्षाची साक्ष देते. पारंपरिक वस्त्रोद्योग आणि रंगकामाशी जोडलेल्या या समाजाचा उगम प्रामुख्याने वायव्य भारतातील राजस्थान आणि गुजरात या भागात झाला. 
हा समाज मूळचा क्षत्रिय वर्णाचा होता. पौराणिक संदर्भांनुसार, परशुरामाच्या मोहिमेच्या वेळी स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी या समाजाच्या पूर्वजांनी शस्त्रे खाली ठेवून हिंगलाज माता व अंबिका माता यांचा आश्रय घेतला. देवीने त्यांना अभय दिले, या विश्वासातूनच त्यांनी अंबिका देवीला केंद्रस्थानी ठेवून तिची देशभरात मंदिरे उभारली. गंगाखेड येथील या मंदिराची वास्तू याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.
परशुरामाच्या काळात स्वतःची मूळ ओळख लपवण्यासाठी त्यांनी रंगकाम व कापड छपाईचा व्यवसाय स्वीकारला, तरीही मूळ वर्णामुळे त्यांच्या नावात ‘क्षत्रिय’ शब्द कायम राहिला. ब्रिटिश अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ आर. ई. एन्थोव्हेन यांनी त्यांच्या ‘द ट्राईब्स अँडकास्ट्स ऑफ बॉम्बे’ या पुस्तकात भावसार समाजाच्या या उत्पत्तीची आणि रंगकामाच्या व्यवसायाची सविस्तर नोंद केलेली आहे. पुढे हा समाज व्यवसायाच्या शोधात राजस्थान आणि गुजरातमधून महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि दक्षिण भारताच्या विविध भागांत मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित झाला. महाराष्ट्रात आल्यावर या समाजाने आपला पारंपरिक रंगकामाचा व्यवसाय कायम ठेवला. त्या काळी वनस्पती, फळे आणि खनिजांपासून पक्के रंग तयार करण्याच्या कलेत हे कारागीर अत्यंत कुशल होते.
हैदराबाद संस्थानच्या काळातील अभ्यासक व प्रशासकीय अधिकारी सय्यद सिराज-उल-हसन यांच्या ‘कास्ट्स अँड ट्राईब्स ऑफ एच. ई. एच. द निझाम्स डोमिनियन्स’ या पुस्तकात मराठवाड्यातील आणि विशेषतः गंगाखेड भागातील भावसार समाजाच्या जीवनपद्धतीचे व रंगकामाचे वर्णन आहे.
या ऐतिहासिक नोंदींनुसार, नैसर्गिक रंगांच्या वापराने कापड रंगवणे आणि नक्षीकाम करण्यात या समाजाची मक्तेदारी होती. त्या काळी राजघराण्यांची विशेष वस्त्रे, सैन्याचे तंबू आणि ध्वज तयार करण्याचे महत्त्वाचे काम हे कारागीर करत असत. मराठा साम्राज्य आणि पेशवे दप्तरातील तत्कालीन कागदपत्रांमध्ये रंगारी आणि भावसार कारागिरांना दिलेल्या कौशल्याच्या व विश्वासाच्या कामाचे अनेक संदर्भ उपलब्ध आहेत. जेम्स कँपबेल यांनी संकलित केलेल्या ‘बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’च्या जुन्या ‘गॅझेटिअर’मध्ये भावसार समाजाच्या ऐतिहासिक स्थलांतराचा आणि प्रामाणिक व्यावसायिकतेचा अधिकृत पुरावा उपलब्ध आहे. या अधिकृत दस्तावेजात त्यांचा कष्टाळू, शांतताप्रिय आणि प्रामाणिक व्यावसायिक समाज म्हणून उल्लेख केलेला आहे.
गंगाखेड येथील अंबिका देवी मंदिराच्या बांधकामात जुन्या काळातील स्थानिक वास्तुकलेचा प्रभाव जाणवतो. शहराच्या वर्दळीच्या भागात असलेल्या या मंदिराचा परिसर प्रशस्त आहे. रस्त्यालगत असलेल्या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त अशा सभामंडपात प्रवेश होतो. या सभामंडपात मध्यभागी प्राचीन दगडी बांधणीचे अंबिका देवीचे मंदिर आहे. सभामंडपात मूळ मंदिरासमोर एका चौथऱ्यावर दगडी दीपमाळ आहे. या दीपमाळेला स्थानिक भाषेत ‘तिकमाळ’ असे म्हटले जाते. काळ्या पाषाणातील ही दीपमाळ मंदिराच्या प्राचीन व ऐतिहासिक वैभवात भर घालते. मंदिराच्या गर्भगृहात म्हणजेच मूळ प्राचीन मंदिरात वज्रपीठावर अंबिका देवीची तांदळा स्वरूपातील शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. या मूर्तीला भुवया, डोळे, नाक व तोंड कोरलेले आहे. या मंदिरावर चौकोनी व वर निमुळते होत जाणारे दगडी शिखर आहे. मंदिराभोवती असलेल्या मोठ्या सभामंडपाचा वापर समाजातील लोक त्यांच्या बैठका आणि धार्मिक विधींसाठी करतात.
गंगाखेडमधील ऐतिहासिक बालाजी मंदिर आणि अंबिका देवी मंदिर यांचा एक महत्त्वाचा संबंध आहे. 
विजयादशमीच्या दिवशी ३० फूट उंचीच्या सागवानी लाकडी रथातून बालाजींची गावातून शोभायात्रा काढली जाते. या रथयात्रेत विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या विविध भागांतून हजारो भाविक सहभागी असतात. शहरातील शनिमंदिर, आंबेडकर नगर, दिलकश चौक आणि मोठा मारुती मंदिर या मार्गावरून ही यात्रा पुन्हा मंदिराकडे येते. यावेळी हा रथ आवर्जून अंबिका देवीच्या मंदिरासमोर थांबविला जातो. बालाजीचे सर्व होम आणि धार्मिक विधी या देवीच्या समोरच थांबून केले जातात. या ठिकाणी देवीची आरती होऊन तिचा मान केल्यावरच बालाजीचा रथ पुढे सरकतो. ही प्रथा अनेक वर्षांपासून येथे पाळली जाते.
मंदिरात वर्षभरात विविध धार्मिक उत्सव शिस्तबद्ध पद्धतीने साजरे केले जातात. अश्विन महिन्यातील नवरात्रोत्सव हा येथील सर्वांत मोठा उत्सव असतो. या नऊ दिवसांच्या काळात देवीची रोज नियमित पूजा, अभिषेक आणि आरती केली जाते. घटस्थापना करून नऊ दिवस देवीचे विशेष कार्यक्रम होतात. या काळात देवीला विविध वस्त्रे व अलंकारांनी सजवले जाते. देवीच्या आरतीसाठी नऊ दिवस मानकरी नेमलेले असतात. नवरात्रीच्या अष्टमीच्या दिवशी येथील पुरातन दीपमाळेवर आणि तिच्यावर असलेल्या मोठ्या टेंभ्यावर दिवे लावले जातात. या दिव्यांच्या प्रकाशामुळे संपूर्ण मंदिर परिसर उजळून निघतो. दसऱ्याच्या दिवशी देवीच्या सीमोल्लंघनाने या उत्सवाची सांगता होते. या दिवशी मंदिरात देवीचा भंडारा आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. यासोबतच मंदिरात चैत्र नवरात्र, गुढीपाडवा, दिवाळी आणि कोजागिरी पौर्णिमा हे सण साजरे केले जातात. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून सायंकाळी आठ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
