बुलढाणा जिल्ह्यातील चिखली तालुक्यात वसलेले सातगाव-भुसारी येथील प्राचीन विष्णू मंदिर हे महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन स्थापत्यकलेचा एक समृद्ध आणि महत्त्वपूर्ण वारसा आहे. साधारणपणे ११ ते १४ व्या शतकातील हे मंदिर यादवकालीन आणि उत्तर चालुक्य वास्तुरचनेचे एक उत्तम उदाहरण आहे. विदर्भाच्या ऐतिहासिक वैभवाचा साक्षीदार असलेले हे मंदिर प्रामुख्याने त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव कामासाठी आणि आगळ्यावेगळ्या वास्तुरचनेसाठी ओळखले जाते. येथे असलेल्या विष्णू मंदिरासह महादेवाचे मंदिर आणि सीता न्हाणी या वास्तू ऐतिहासिक दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. या मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर कोरलेल्या मानवी भावभावना आणि विविध मुद्रांमधील देखण्या शिल्पांमुळे या स्थळाला ‘विदर्भाचे खजुराहो’ असेही संबोधले जाते.
बुलढाणा जिल्ह्याचा इतिहास हा प्राचीन आणि मध्ययुगीन समृद्ध संस्कृतीचा साक्षीदार आहे. या जिल्ह्यातील चिखली तालुक्यात वसलेले सातगाव-भुसारी हे गाव ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाचे आहे. येथे प्राचीन काळी मंदिरांचा मोठा समूह होता, हे येथील विखुरलेल्या अवशेषांवरून स्पष्ट होते. हे मंदिर संकुल मुख्य रस्त्याच्या शेजारी स्थित असून या वास्तूंची भव्यता लक्ष वेधून घेते. येथील विष्णू मंदिर हे विदर्भातील इतर समकालीन मंदिरांच्या तुलनेत काही वैशिष्ट्यांमुळे वेगळे ठरते. मंदिरांच्या बांधकामाचा काळ निश्चित करताना अभ्यासकांमध्ये काही प्रमाणात मतभेद आहेत, मात्र बहुतांश पुरावे हे मंदिर ११ व्या ते १२ व्या शतकातील असल्याचे सूचित करतात. 
काही संशोधक याला १२ व्या ते १४ व्या शतकातील मानतात. विष्णू मंदिराच्या परिसरात जैन तीर्थंकरांच्या प्रतिमांचे अवशेष सापडणे हे त्या काळातील धार्मिक समन्वयाचे प्रतीक आहे. वास्तुशास्त्रीय शैलीचा विचार करता हे मंदिर उत्तर चालुक्य राजवटीच्या काळात बांधले गेले असण्याची शक्यता आहे. तथापि, यावर शिलाहार आणि यादव राजवटीचा प्रभाव देखील दिसून येतो. ही मंदिरे ज्या शैलीत बांधली आहेत तिला हेमाडपंती शैली म्हटले जाते, जी महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन मंदिरांसाठी प्रसिद्ध आहे. डॉ. गो. बं. देगलूरकर यांनी त्यांच्या ‘Temple Architecture and Sculpture of Maharashtra’ या ग्रंथामध्ये या मंदिराच्या वास्तुरचनेचे आणि त्यावरील मूर्तिकलेचे सविस्तर विश्लेषण केले आहे. हे मंदिर प्रामुख्याने १३ व्या शतकातील असून ते भूमीज शैलीतील वास्तुकलेचे प्रतिनिधित्व करते, असा त्यांचा निष्कर्ष आहे.
बहुतेक हिंदू मंदिरे ही पूर्वाभिमुख असतात, परंतु सातगाव-भुसारी येथील विष्णू मंदिराचे मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे मंदिर पश्चिमाभिमुख आहे. सूर्यास्ताच्या वेळी पश्चिमेकडून येणारी किरणे जेव्हा मंदिराच्या गर्भगृहात पोहोचतात, तेव्हा या मंदिराचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते. 
मंदिराचा पाया आणि गर्भगृह हे तारकाकृती स्वरूपाचे आहे. या प्रकारच्या रचनेमुळे मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर अनेक कोनांची निर्मिती झालेली आहे. मंदिराची उभारणी एका उंच जगतीवर म्हणजेच चबुतऱ्यावर केलेली आहे. मंदिराच्या बाह्य भागावरील कोरीव काम अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. अधिष्ठानापासून शिखरापर्यंत विविध थरांमध्ये हे नक्षीकाम विभागलेले आहे. यामध्ये गजथर, अश्वथर आणि नरथर अशा थरांचा समावेश आहे. मानवी जीवनातील विविध प्रसंग आणि पौराणिक कथांचे अंकन येथे पाहायला मिळते. विष्णूचे मंदिर असल्यामुळे बाह्य भिंतींवर विष्णूच्या विविध रूपांचे आणि दशावतारांचे चित्रण मोठ्या प्रमाणावर आढळते. वराह, नरसिंह आणि वामन या अवतारांमधील मूर्तींचे भाव आणि त्यांची शरीरयष्टी अत्यंत प्रमाणबद्ध कोरली आहे.
मंदिराचा सभामंडप सोळा अलंकृत स्तंभांवर आधारलेला आहे. या सभामंडपाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत व प्रत्येक द्वारावर मुखमंडप आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी चार मुख्य स्तंभ आहेत, जे छताचा भार पेलतात. ‘घट-पल्लव’ शैलीच्या या स्तंभांवर कलश, वेली आणि पानांची सुंदर नक्षी कोरली आहे. 
या मंदिराच्या स्तंभांचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘कीचक’ प्रतिमा होय. स्तंभाच्या शिरोभागी छताला आधार देणाऱ्या भारवाहक कीचकांच्या मध्ये एक लहानसा ‘चतुर्भुज कीचक’ कोरलेला आहे. ही रचना इतकी वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दुर्मिळ आहे की ती इतर कोणत्याही समकालीन मंदिरात पाहायला मिळत नाही. खांबांचा तळ चौरस असून मध्यभागी ते अष्टकोनी आणि वरच्या भागात वर्तुळाकार होतात. या स्तंभांवर कीर्तिमुखे, वेलबुट्टी आणि छोट्या आकारातील मानवी आकृत्यांचे नाजूक कोरीव काम केले आहे.
सभामंडपाच्या छताचा आकार गोलाकार घुमटासारखा आहे. त्यामध्ये उतरत्या पाकळ्यांचे एक भव्य कृष्णकमळ कोरलेले आहे. या कृष्णकमळाच्या पाकळ्यांची रचना इतकी नाजूक आणि सुंदर आहे की ती राजस्थानमधील माउंट आबू येथील प्रसिद्ध ‘दिलवाडा’ मंदिरातील कोरीव कामाची आठवण करून देते. छताच्या या घुमटाभोवती चार कोपऱ्यांवर कीर्तिमुखे कोरलेली आहेत, तर मध्यभागी एक दगडी झुंबर लटकताना दिसते. सभामंडपाचे छत घुमटाकार आहे, त्यामध्ये कमळाच्या फुलाची आणि नागाच्या वेटोळ्याची रचना केलेली आहे.
डॉ. देगलूरकर यांनी आपल्या ग्रंथात या मंदिरातील सुरसुंदरींच्या मूर्तींकडे विशेष लक्ष वेधले आहे. ते म्हणतात की या मूर्तींमध्ये दर्पण पाहणारी स्त्री, पत्र लिहिणारी नायिका किंवा वाद्य वाजवणारी स्त्री अशा विविध मुद्रा अत्यंत जिवंतपणे साकारल्या आहेत. या मूर्तींमधील लयबद्धता आणि लालित्य हे त्या काळातील शिल्पकारांच्या कौशल्याची साक्ष देते. येथील मूर्तींमध्ये तत्कालीन समाजाची वेशभूषा आणि जीवनशैलीचे प्रतिबिंब उमटले आहे.
अंतराळाच्या द्वारशाखांवर विष्णूची विविध प्रतीके आणि द्वारपाल यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार अत्यंत कलाकुसरीने सजवलेले आहे. त्याच्या ललाटबिंबावर विष्णूची मूर्ती विराजमान आहे. प्रवेशद्वारावर द्वारपाल आणि गंगा-यमुना या नदीदेवतांच्या प्रतिमा अत्यंत कोरीव स्वरूपात आहेत. गर्भगृहाच्या भिंतींमध्ये देवकोष्टके आहेत. पीठासनाच्या खालच्या भागात हत्तींच्या म्हणजेच ‘गज-प्रतिमा’ कोरलेल्या आहेत. मंदिराचे मुख्य गर्भगृह काहीसे भग्नावस्थेत आहे. ऐतिहासिक आक्रमणे आणि नैसर्गिक आपत्तींमुळे येथील मुख्य मूर्ती खंडित झाली आहे. 
सध्या तेथे विष्णूची पूर्ण प्रतिमा उपलब्ध नसून केवळ गरुडाच्या मूर्तीवर विष्णूचे दोन पाय शिल्लक असलेली खंडित मूर्ती पाहता येते.
सातगाव-भुसारी येथील विष्णू मंदिराशी अनेक रंजक आख्यायिका जोडल्या गेल्या आहेत. येथील सर्वात प्रसिद्ध लोककथा म्हणजे या मंदिराचे बांधकाम ‘रातोरात’ झाले आहे. असे मानले जाते की यादव राजांचे पंतप्रधान असलेल्या हेमाडपंत म्हणजेच हेमाद्री पंडित यांनी ही मंदिरे बांधली. स्थानिक कथेनुसार, हेमाडपंत यांनी काही वेताळांना किंवा अदृश्य शक्तींना वश केले होते आणि त्यांच्या साहाय्याने ही भव्य वास्तू केवळ एका रात्रीत पूर्ण केली. दुसरी एक श्रद्धा अशी की प्रभू श्रीराम आणि सीता माता यांनी आपल्या वनवासाच्या काळात या ठिकाणी मुक्काम केला होता. मंदिराच्या उत्तरेला असलेल्या सीता न्हाणी नावाच्या वास्तूचा संबंध याच कथेला जोडला जातो. येथे माता सीतेने स्नान केले होते, म्हणूनच या ठिकाणाला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
विष्णू मंदिर हे या संकुलातील महत्त्वाचे मंदिर असले तरी त्याभोवती इतरही महत्त्वाच्या वास्तू आहेत. विष्णू मंदिराच्या अगदी जवळ महादेवाचे मंदिर आहे. हे मंदिर चौरसाकृती असून विष्णू मंदिराच्या तुलनेत लहान आहे. 
आतील गर्भगृहात शिवलिंग व बाहेरील स्तंभांवर कोरीव काम आहे. विष्णू आणि शिवाचे मंदिर शेजारी असणे हे त्या काळातील हरिहर समन्वयाचे प्रतीक मानले जाते. विष्णू मंदिराच्या उत्तरेस असलेली सीता न्हाणी ही वास्तू दगडी खांबांवर आधारलेली आहे.
त्यावर अत्यंत कलाकुसर केलेली असून येथे काही जैन मूर्तींचे अवशेष देखील पाहायला मिळतात. मंदिराच्या शिखराचा भाग आज काहीसा भग्न अवस्थेत असला तरी उपलब्ध अवशेषांवरून ते भूमीज पद्धतीचे होते, हे स्पष्ट होते.
सातगाव-भुसारी येथील विष्णू मंदिरात आजही धार्मिक विधी पार पाडले जातात. त्रिपुरी पौर्णिमा, महाशिवरात्री आणि विष्णूशी संबंधित काही विशेष तिथींना भाविक येथे दर्शनासाठी गर्दी करतात.
भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाकडून या मंदिराला राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक म्हणून संरक्षित केलेले आहे. केंद्र सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाद्वारे या वास्तूच्या जतनासाठी निधीची तरतूद केली जाते. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना येथे भेट देता येते.
