दशामाता मंदिर

मिणावाडा, ता. महूधा, जि. खेडा

मोहोर नदीच्या शांत काठावर वसलेले मिणावाडा हे गाव श्री दशामाता यांच्या पवित्र मंदिरामुळे सर्वत्र प्रसिद्ध झाले आहे. डाकोर आणि मेहदाबादेच्या मध्यभागी स्थित असलेले हे तीर्थक्षेत्र केवळ गुजरातच नव्हे, तर मध्य प्रदेश आणि राजस्थान यांसारख्या शेजारील राज्यांतील हजारो भाविकांना आकर्षित करते. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, दशामातेची कृपा घरातील सुख-समृद्धी वाढवते, संकटे दूर करते आणि मानवी जीवनाची ‘दशा’ पालटून तिला अधिक चांगले वळण देते. या आध्यात्मिकदृष्ट्या चैतन्यमय देवीला स्थानिक भाषेत प्रेमाने ‘दशामा’ किंवा ‘ममाई (मोमाई) माता’ असे संबोधले जाते. विशेषतः आषाढ आणि चैत्र या शुभ महिन्यांत या मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते.

मिणावाडाचा वारसा हा सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी भरभराटीस आलेल्या ‘मिनाल’ किंवा ‘मिनाल नगर’ या शहराच्या इतिहासाशी जोडलेला आहे. नदीकाठची ही वस्ती एकेकाळी व्यापाराचे प्रमुख केंद्र होती. प्राचीन लोककथेनुसार, मुसळधार पावसामुळे आलेल्या महापुराने संपूर्ण गाव वाहून गेले आणि त्याचे अस्तित्व नदीपात्रात विलीन झाले. या संकटानंतर, रहिवाशांनी जवळच एक नवीन वस्ती वसवली आणि तिला ‘मिणावाडा’ असे नाव दिले. अनेक वर्षांपर्यंत दशामातेच्या दगडी मूर्तीची पूजा नदीपात्रातच केली जात असे, त्यानंतर कालांतराने गावात अधिकृत मंदिराची प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

१९९५ मध्ये शारदाबा नावाच्या एका भक्त कन्येच्या आयुष्यात घडलेल्या चमत्कारिक घटनेनंतर या मंदिराला मोठी प्रसिद्धी मिळाली. मणीभाई आणि जशोदाबा यांची कन्या असलेल्या शारदाबाने लहानपणापासूनच दशामाता व्रताचे पालन करण्याचा संकल्प केला होता. एकदा, नदीकाठी गुरे चारत असताना तिची आजारी म्हैस चिखलात अडकली. म्हशीला वाचवण्याचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरल्यावर, शारदाबाने अत्यंत व्याकुळ होऊन दशामातेला साद घातली. तेव्हा देवीने स्वतः ‘डोशीमा’ (वृद्ध स्त्री) रूपात प्रगट होऊन केवळ हाताच्या एका इशाऱ्याने म्हशीला चिखलातून सुरक्षित बाहेर काढले. त्यानंतर देवीने शारदाबाला आपले दिव्य रूप दाखवून तिला त्रिशूळ आणि ‘चुनरी’ (पवित्र वस्त्र) देऊन आशीर्वाद दिले. देवीने शारदाबाला आज्ञा दिली की, जिथे या पवित्र वस्तू प्रकट होतील, तिथे तिने तिची सेवा करावी. या चमत्काराची बातमी समजताच, शारदाबामध्ये दैवी अंश असल्याचे ओळखून ग्रामस्थ तिची पूजा करू लागले. आजही तिला मातृवत मानून अत्यंत आदराने पाहिले जाते.

दशामाता मंदिर मिणावाडा गावाच्या मध्यवर्ती भागात, कथलालपासून सुमारे ९ किमी अंतरावर स्थित आहे. मंदिराचा परिसर पूजेचे साहित्य आणि ‘प्रसाद’ विकणाऱ्या शेकडो दुकानांनी गजबजलेला असतो. अनेक भाविक आपल्या मुलांच्या कल्याणासाठी देवीला नवस करतात आणि नवस पूर्ण झाल्यावर मुलांचे फोटो मंदिरात ठेवतात. परिणामी, परिसरात अनेक फोटोग्राफी स्टुडिओ सुरू झाले आहेत. हे मंदिर दुमजली असून, १८ पायऱ्या चढून एका भव्य कमानीतून पक्क्या अंगणात प्रवेश करता येतो. मंदिराच्या वास्तुरचनेत ‘दर्शनमंडप’, ‘सभामंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. दर्शनमंडप आणि सभामंडप दोन्ही अर्ध-खुले असून, त्यांना सुंदर नक्षीदार कमानींनी जोडलेले खांब आहेत. दर्शनासाठी मुख्य प्रवेशद्वारापासून गर्भगृहापर्यंत रांगेची व्यवस्था केलेली आहे. प्रशस्त सभामंडपाच्या मध्यभागी गर्भगृह आहे. त्यात ‘सांधणी’ (उंटावर) आरूढ असलेल्या दशामातेची सुंदर मूर्ती विराजमान आहे. त्यांच्या शेजारी कालिका माता आहे. दोन्ही देवींना सुंदर मुकुट, उत्कृष्ट रेशमी वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवण्यात आले आहे. गर्भगृहावर ‘नागर’ शैलीतील एक मोठे शिखर असून, त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान उप-शिखरे आहेत.

दशामाता ही आपल्या भक्तांची दुःखे दूर करणारी आणि दुर्दैवाचे चक्र बदलणारी देवी म्हणून पूजली जाते. आषाढ महिन्यातील अमावास्येला ‘दिवसो’ म्हणतात, जो दहा दिवसांच्या दशामाता व्रताचा प्रारंभ मानला जातो. या काळात भाविक ‘सांधणी’च्या (उंटाच्या) मातीच्या प्रतिकृतींची स्थापना करून त्यांची पूजा करतात. ते आपल्या मनगटावर दहा गाठी असलेला पवित्र लाल धागा बांधतात आणि दहा दिवस एकवेळ जेवण करून (‘एकटाणा’) उपवास करतात. त्याचप्रमाणे, विवाहित स्त्रिया चैत्र महिन्यात दहा दिवसांचा उपवास करतात. ज्यांचे नवस पूर्ण होतात, ते मुलांच्या समृद्धीसाठी नारळाच्या माळा अर्पण करतात आणि त्यांचे फोटो मंदिरात लावतात. उपवासाच्या शेवटच्या दिवशी भाविक रात्रभर जागरण करतात आणि पहाटे मूर्तींचे मोहोर नदीत विसर्जन केले जाते. येथे दरवर्षी आषाढ महिन्यात मोठा उत्सव भरतो, ज्यात हजारो भाविक अनवाणी पायी चालत येतात.

भाविकांच्या सोयीसाठी मंदिर सकाळी ७:०० ते संध्याकाळी ७:०० पर्यंत खुले असते आणि येथे पार्किंग व व्हीलचेअरची सुविधा उपलब्ध आहे. मंदिर ट्रस्टतर्फे ‘अन्नक्षेत्र’ चालवले जाते, जिथे नाममात्र दरात भोजन दिले जाते. दरवर्षी चैत्र शुद्ध ७ रोजी ‘पाटोत्सव’ (मूर्ती प्रतिष्ठापना वर्धापन दिन) साजरा केला जातो. या दिवशी मुलांसाठी मोफत सामुदायिक ‘बाळावळ’ (जावळ) विधी आयोजित केला जातो आणि त्यानंतर सर्वांसाठी ‘महाप्रसाद’ दिला जातो.

उपयुक्त माहिती 

  •  कथलालपासून ९ किमी आणि खेडापासून ४२ किमी अंतरावर स्थित.
  •  कथलालपासून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बसेस आणि खाजगी वाहनांची सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या नियोजित पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतात.
  •  परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home