काशी विश्वनाथ महादेव मंदिर

मेहसाणा, जिल्हा मेहसाणा

हिंदू मान्यतेनुसार, काशी हे अनादी काळापासून अस्तित्वात असलेले मुक्तीचे नगर आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले हे प्रमुख शैव पीठ भगवान शिवांच्या त्रिशूलावर वसलेले आहे असे मानले जाते. पौराणिक समजुतीनुसार, ‘प्रलय’ काळातही हे पवित्र क्षेत्र सुरक्षित राहील. भगवान विश्वेश्वर, ज्यांना विश्वनाथ म्हणूनही ओळखले जाते, ते या दिव्य नगरीचे अधिपती आहेत. असे म्हटले जाते की, विश्वनाथांचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी आयुष्यात एकदा तरी काशीची तीर्थयात्रा केली पाहिजे. तथापि, ज्या भक्तांना विविध कारणांमुळे काशीची यात्रा करणे शक्य होत नाही, त्यांच्यासाठी मेहसाणा येथे भव्य काशी विश्वनाथ मंदिर उभारण्यात आले आहे. येथे स्थापित विश्वनाथांचे दर्शन घेतल्याने काशी यात्रेचेच पुण्य लाभते, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे.

वाराणसी, हे काशीचे दुसरे नाव, प्राचीनता आणि पवित्रतेचा एक अद्भुत संगम दर्शवते. पवित्र गंगा नदीच्या उत्तर तीरावर वसलेले हे शहर, जिथून वैदिक आणि बौद्ध तत्त्वज्ञान संपूर्ण भारतीय उपखंडात पसरले, त्याचे उगमस्थान आहे. हे जैन धर्माचे सातवे तीर्थंकर सुपार्श्वनाथ आणि तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचे पावन जन्मस्थान आहे. व्युत्पत्तीनुसार, ‘काशी’ हा शब्द संस्कृत मूळ ‘काश’ पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ ‘प्रकाशणे’ किंवा ‘तेजस्वी असणे’ असा होतो, म्हणून याला ‘प्रकाशाचे शहर’ म्हटले जाते. अथर्ववेदाच्या पिप्पलाद शाखेनुसार, या प्रदेशात मूळतः काशी किंवा काश्य नावाचे लोक राहत होते. महाभारतानुसार, हरयश्वचा नातू दिवोदास याने भगवान इंद्राच्या सांगण्यावरून या शहराची स्थापना केली होती. वायू पुराणात अशी कथा आहे की, दिवोदासाने निर्माण केलेले हे शहर भगवान शिवांच्या आज्ञेवरून शिवगण निकुंभाने नष्ट केले होते, परंतु नंतर दिवोदासाच्या वंशजांनी ते पुन्हा वसवले. याउलट, ब्रह्म पुराणात असे सुचवले आहे की, जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने सुदर्शन चक्र सोडले होते, तेव्हा वाराणसी एकदा आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडली होती.

काशी हे जितके ‘शिवपीठ’ आहे, तितकेच ते ‘शक्तिपीठ’ देखील आहे. विश्वनाथ हे काशीचे सम्राट मानले जात असले तरी, मंदिर परिसरात अनेक शिवलिंगे आहेत, जी प्रत्येक एका दिव्य अधिकार्‍याचे प्रतिनिधित्व करतात: हरेश्वर मंत्री म्हणून, ब्रह्मेश्वर निवेदक म्हणून, भैरव कोतवाल (पोलीस प्रमुख) म्हणून, तारकेश्वर खजिनदार म्हणून, दंडपाणी गदाधारी म्हणून, वीरेश्वर वेतन अधिकारी म्हणून आणि धुंडिराज प्रशासकीय अधिकारी म्हणून कार्य करतात. भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की, गंगेत स्नान करून काशी विश्वनाथांचे ‘दर्शन’ घेतल्याने ‘मोक्ष’ प्राप्त होतो. त्यामुळे दरवर्षी लाखो लोक ही तीर्थयात्रा करतात. प्रवासाद्वारे हे आध्यात्मिक पुण्य मिळवणे अनेकांना कठीण जाते हे ओळखून, मेहसाणा येथे काशी विश्वनाथ मंदिराची स्थापना करण्यात आली. २५, २६ आणि २७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी तीन दिवस चाललेला ‘प्राण-प्रतिष्ठा’ सोहळा अत्यंत उत्साहात आणि धार्मिक वातावरणात पार पडला, ज्याला मोठ्या संख्येने शिवभक्त उपस्थित होते.

मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी सभोवतालच्या भिंतीमध्ये एक सुंदर प्रवेशद्वार आहे. या कमानीचे दोन खांब स्वागत करणाऱ्या अप्सरांच्या शिल्पांनी सजलेले आहेत, तर वरच्या भागात भगवान शिव आणि पार्वती यांच्या सुंदर कोरीव प्रतिमा आहेत. या प्रवेशद्वारातून सहा पायऱ्या चढून गेल्यावर एका विशाल, फरसबंदी अंगणात प्रवेश होतो, जिथे भाविकांच्या सोयीसाठी बसण्याची उत्तम व्यवस्था आहे. आणखी दहा पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या उंच ‘जगती’वर (प्लॅन्थ) पोहोचता येते. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन प्रवेश मंडप (‘दर्शनमंडप’), एक ‘सभामंडप’, एक ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. प्रवेश आणि सभामंडप अर्ध-खुले असून, त्यावर नक्षीदार कमानींनी जोडलेले कोरीव खांब आहेत. सभामंडपातील खांबांच्या वरच्या भागात गायन आणि वाद्यवादन करणाऱ्या ‘सुरसुंदरींची’ शिल्पे आहेत, तर छतावर नाजूक कोरीव काम केलेले आहे. सभामंडपाच्या मध्यभागी संगमरवरी चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार सुंदर नक्षीकामांनी सजलेले असून, वरच्या बाजूला महादेवांची आकर्षक प्रतिमा कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी, जमिनीवर संगमरवरी ‘शालुंके’मध्ये एक मोठा काळ्या पाषाणाचा ‘पिंड’ स्थापित आहे, ज्यावर पितळी नागाचा फणा आहे. पिंडाच्या समोरच्या भिंतीतील कोनाड्यात माता पार्वतीची सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहे. मंदिराच्या प्रवेश मंडपांवर षटकोनी, निमुळती शिखरे आहेत, तर सभामंडपाच्या घुमटाकार छतावर शेकडो लहान कळसांच्या प्रतिकृती आहेत. गर्भगृहावरील मुख्य शिखर ‘उरशृंग’ शैलीचे असून, ते अनेक लहान उप-शिखरांनी बनलेले आहे, ज्यावर ‘आमलक’ आणि सुवर्ण ‘कलश’ आहे. अंगणात अंबा माता, उमिया माता, गायत्री माता, राम-लक्ष्मण-जानकीसह हनुमान, राधा-कृष्ण, गोगा महाराज, शीतळा माता आणि बळियादेव यांची छोटी मंदिरे देखील आहेत. याशिवाय, एका स्वतंत्र छोट्या मंदिरात ‘ललित शिवलिंग’ स्थापित आहे.

मंदिराचा आध्यात्मिक दिनक्रम दररोज पहाटे ५.३० वाजता काशी विश्वनाथांच्या सुमधुर ‘आरती’ने सुरू होतो. दर शनिवारी रात्री ९.०० वाजता ‘रामधून’ आणि ‘हनुमान चालीसा’च्या पठणाने संपूर्ण परिसर दुमदुमून जातो. एक प्रमुख शैव तीर्थक्षेत्र असल्याने, महाशिवरात्री हा येथील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव मानला जातो; या दिवशी संपूर्ण मंदिर विद्युत रोषणाई आणि फुलांच्या माळांनी सजवले जाते. या दिवशी असंख्य भाविक ‘होम-हवन’, विधीवत पूजा आणि भव्य ‘आरती’मध्ये सहभागी होतात. सोमवारच्या दिवशी, विशेषतः पवित्र श्रावण महिन्यात, भाविकांच्या संख्येत मोठी वाढ होते. भाविक दररोज पहाटे ५.३० ते दुपारी १२.०० आणि दुपारी ४.०० ते रात्री १०.३० या वेळेत ‘दर्शन’ घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  •  मेहसाणा बस स्थानकापासून ४ किमी अंतरावर स्थित
  •  राज्यातील विविध शहरांतून मेहसाणापर्यंत जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरात जाऊ शकतात
  •  परिसरात राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध
Back To Home

मंदिरे