केदारेश्वर महादेव मंदिर

तेलनार, ता. कपडवंज, जि. खेडा

वात्रक नदीच्या काठावर, खेडा, अरवली आणि गांधीनगर जिल्ह्यांच्या त्रिवेणी संगमावर, कपडवंज तालुक्यातील तेलनार गावाजवळ प्राचीन आणि वैभवशाली केदारेश्वर महादेव मंदिर वसलेले आहे. हे पवित्र स्थळ वात्रक आणि मेश्बो नद्यांच्या संगमावर स्थित आहे; मेश्बो ही वात्रकची प्रमुख उपनदी असून ती साबरमती खोऱ्याचा भाग आहे. वात्रक नदी, जिला अत्यंत धार्मिक महत्त्व आहे, ती राजस्थानमधील डुंगरपूरच्या डोंगरातून उगम पावते आणि गुजरातमध्ये २४३ किलोमीटरचा प्रवास करते. साबरमतीची उपनदी म्हणून, ती मंदिराच्या परिसराचे नैसर्गिक सौंदर्य अधिक खुलवते, जे नदीच्या प्रवाहामुळे तयार झालेल्या विस्तीर्ण मातीच्या ढिगाऱ्यांमध्ये—ज्याला स्थानिक भाषेत ‘कोतर’ म्हणतात—दडलेले आहे.

या मंदिराचा इतिहास एक सहस्रक जुना असल्याचे मानले जाते आणि येथील शिवलिंग ‘स्वयंभू’ मानले जाते, जे जमिनीतून नैसर्गिकरित्या प्रकट झाले आहे. केदारेश्वर हे नाव हिमालयातील केदारनाथशी आध्यात्मिक संबंध दर्शवते आणि अशी सामान्य श्रद्धा आहे की येथे केलेली तीर्थयात्रा केदारनाथच्या दर्शनाइतकेच पुण्य प्रदान करते. पौराणिक कथेनुसार, पांडव वनवासाच्या काळात या प्रदेशातील घनदाट जंगलात वास्तव्यास होते आणि त्यांनीच या शिवलिंगाची स्थापना केली होती. आणखी एका कथेनुसार, भीषण दुष्काळाच्या वेळी अर्जुनाने पाच बाण मारून जमिनीतून पाणी काढले आणि नदीचा प्रवाह पाच ठिकाणी वळवला. पूर्वीच्या काळी, एक नैसर्गिक धबधबा शिवलिंगावर निरंतर ‘अभिषेक’ करत असे, परंतु गुजरातमध्ये झालेल्या एका शक्तिशाली भूकंपामुळे हा प्रवाह दुर्दैवाने खंडित झाला.

हे स्थळ ‘तपोभूमी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे ऋषीमुनी आणि उच्च कोटीचे ‘परमहंस’ तपश्चर्या करत असत. प्राचीन काळी, हा प्रदेश हिडिंबवन क्षेत्राचा भाग होता आणि येथे दधीची ऋषींचा आश्रम होता. असे मानले जाते की ऋषींनी आपल्या नित्य पूजेसाठी गर्भगृहात हे शिवलिंग स्थापित केले होते. पौराणिक कथेनुसार, दधीची ऋषींनी ‘धर्मा’च्या रक्षणासाठी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले, जेणेकरून त्यांच्या अस्थींपासून इंद्राचे ‘वज्र’ तयार करता येईल. वृत्रासुराचा पराभव करण्यासाठी हे कृत्य आवश्यक होते, जो इंद्राने विश्वरूपाचा वध केल्यानंतर त्वष्टा ऋषींनी केलेल्या यज्ञातून निर्माण झाला होता. वृत्रासुर लाकूड, धातू, अग्नी किंवा पाण्यापासून बनलेल्या शस्त्रांनी अजिंक्य होता. देवांना वनवास मिळाल्यानंतर, ब्रह्मदेवाने सांगितले की केवळ दधीची ऋषींच्या अस्थींपासून बनवलेले शस्त्रच वृत्रासुराचा पराभव करू शकते. दधीचींनी प्राण त्यागले. कामधेनू गाईने त्यांच्या अस्थी पवित्र केल्या. या अस्थींपासून बनवलेल्या वज्राने वृत्रासुराच्या राजवटीचा अंत केला आणि देवांना पुन्हा स्वर्ग प्राप्त झाला. विसाव्या शतकात, दत्त संप्रदायाचे संत रंग अवधूत महाराज १९३९ मध्ये या मंदिरात वास्तव्यास होते आणि त्यांनी येथेच ‘बोधमालिका’ हा दार्शनिक ग्रंथ लिहिला.

नदीकाठी असलेल्या या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी एक सुस्थितीत असलेला वळणावळणाचा रस्ता आहे, जो मंदिराच्या आधी असलेल्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जातो. मंदिर संकुलात स्थानिक आणि प्रमुख देवतांची छोटी मंदिरे आहेत, जसे की सूर्य मंदिर, नवग्रह मंदिरे आणि अन्नपूर्णा मंदिर. विष्णू, गायत्री आणि सरस्वती यांची स्वतंत्र मूर्ती असलेली मंदिरे आहेत, तसेच ‘अष्टदिक्पालांची’—आठ दिशांचे रक्षक—मंदिरे आहेत. यामध्ये कुबेर, अग्नी, वरुण, यम आणि वायू यांचा समावेश आहे. थोड्या पायऱ्या उतरून गेल्यावर तुम्ही हिरवळीने नटलेल्या अंगणात प्रवेश करता. मुख्य वास्तूच्या समोर ‘यज्ञकुंड’ आहे. मंदिराच्या रचनेत ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती आहेत. वरच्या बाजूला दधीची ऋषी आणि गाईचे कोरीव काम आहे. सभागृहाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत आणि मध्यभागी नंदीची मूर्ती व कासवाचे शिल्प असलेला चौथरा आहे. घुमटाकार छताच्या आतील भागात विविध देवतांची चित्रे काढलेली आहेत. अंतराळात, दोन्ही बाजूंना असलेल्या कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटीवर आणि उंबरठ्यावर ‘द्वारपाल’, गंगा आणि यमुना या नदीदेवता, यक्ष, किन्नर आणि इतर दिव्य प्राण्यांच्या प्रतिमांचे नक्षीकाम केलेले आहे. गर्भगृह अंतराळापेक्षा थोडे खाली आहे आणि तिथे जाण्यासाठी काही पायऱ्या उतरावे लागतात. येथे, जमिनीच्या खाली सुमारे दोन फूट खोलवर ‘स्वयंभू’ शिवलिंग विराजमान आहे, जे तांब्याचा नाग, त्रिशूळ आणि ‘डमरू’ यांनी सुशोभित केलेले आहे. पार्वती आणि गणेशाच्या मूर्तीही तिथे आहेत. गर्भगृहावर ‘उरुशृंग’ शिखर आहे आणि सभामंडपाला घुमटाकार छप्पर आहे.

महाशिवरात्र हा या मंदिराचा प्रमुख वार्षिक उत्सव आहे. यावेळी सात दिवसांचा ‘यज्ञ’ आयोजित केला जातो. महाशिवरात्रीच्या रात्री, चारही ‘प्रहरांमध्ये’ विशेष पूजा केली जाते. यासोबतच ‘रुद्राभिषेक’ आणि भव्य रोषणाई केली जाते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते आणि जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. ‘श्रावण वद्य अष्टमी’ म्हणजेच जन्माष्टमीच्या दिवशीही येथे मोठी जत्रा भरते. याव्यतिरिक्त, कृष्ण जन्मोत्सव, दसरा, दिवाळी आणि दोन्ही नवरात्री उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. कार्तिक महिन्यात, त्रिपुरारी पौर्णिमेला ‘दीपोत्सव’ साजरा केला जातो. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  •  कपडवंजपासून १८ किमी आणि खेडा शहरापासून ७४ किमी अंतरावर स्थित
  •  कपडवंजवरून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  •  परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची सोय उपलब्ध नाही
  •  संपर्क – गिरीश महाराज ९८९८७५१५६५, नवीनभाई ९४२७५४११५९
Back To Home