रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यात असलेल्या चौल या शहराला ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा लाभला आहे. हे शहर बौद्ध राजा चंपा याने वसवले, असे मानले जाते. मात्र काही अभ्यासकांच्या मते, या बंदरातून तांदळाचा मोठा व्यापार होत असे. स्थानिक भाषेत तांदळाला ‘चाऊल’ म्हणतात, त्यावरून या शहराचे नाव प्रथम चेऊल आणि नंतर चौल झाले. चौल येथे पोर्तुगीजांचा आगरकोट, मराठ्यांचा राजकोट हे किल्ले आणि रामेश्वर मंदिर, दत्त मंदिर व बौद्ध लेणी ही धार्मिक स्थळे आहेत. येथील एका टेकडीवर हिंगुळजा देवीचे प्राचीन मंदिर आहे. ही देवी जागृत असून ती नवसाला पावते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
हे देवस्थान सुमारे हजार वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराला लागून असलेल्या प्राचीन बौद्ध लेणी त्याच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देतात. समुद्रकिनारा ते घाटमाथा अशा महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गावर हे मंदिर वसले आहे. हिंगुळजा देवीचे मूळ पीठ बलुचिस्तानमध्ये आहे. तेथील व्यापाऱ्यांनी येथे या मंदिराची उभारणी केली असे मानले जाते. या मंदिराबाबत एक आख्यायिका प्रचलित आहे. ती अशी की पृथ्वी निःक्षत्रीय करण्यासाठी निघालेल्या परशुरामापासून वाचवण्यासाठी देवीने बारा क्षत्रियांना ब्राह्मण वेश आणि आपला मूलमंत्र दिला. हे क्षत्रिय या डोंगरावर वास्तव्यास राहिले आणि त्यांनीच येथे देवीचे मंदिर बांधले.
चौल-वावे मार्गावरून मंदिराकडे जाताना पहिली स्वागतकमान लागते. दोन चौकोनी स्तंभांवर लोखंडी अर्धचंद्राकार कमान असे तिचे स्वरूप आहे. येथून डोंगरमाथ्यावरील मंदिराकडे जाण्यासाठी सुमारे १५८ पायऱ्यांचा मार्ग आहे. या पायरीमार्गाच्या सुरुवातीला दुसरी स्वागतकमान आहे. या कमानीत नक्षीदार चौकोनी स्तंभ आणि त्यावर मेघडंबरी आहे. दोन्ही स्तंभ एकमेकांना महिरपी कमानीने जोडलेले आहेत. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना सुरक्षा कठडे आहेत. काही पायऱ्या चढून वर गेल्यावर कठड्यामध्ये हनुमानाची शेंदूरचर्चित प्राचीन पाषाणमूर्ती लागते. भाविकांना विश्रांतीसाठी पायरीमार्गावर ठराविक अंतरावर बैठक व्यवस्था केली आहे.
मंदिराभोवती भक्कम तटबंदी असून त्यात एक अरुंद प्रवेशद्वार आहे. आत प्रवेश केल्यावर प्रशस्त फरसबंदी प्रांगण लागते. येथे तटबंदीला लागून भाविकांसाठी बसण्याची सोय आहे. मंदिरासमोर चौथरा असून त्यावर दीपमाळ आणि तुळशी वृंदावन आहे. दीप प्रज्वलित करण्यासाठी या अष्टकोनी दीपमाळेत कोनाडे आहेत. मंदिराची रचना मुखमंडप, अर्धमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. मुखमंडपात दोन्ही बाजूंना नक्षीदार अष्टकोनी स्तंभ असून त्यावर कौलारू छत आहे. प्रांगणापेक्षा उंचावर असलेल्या या मुखमंडपात जाण्यासाठी पायऱ्यांची सोय आहे. अर्धमंडप समोरील बाजूने खुला आहे. येथील आठ नक्षीदार अष्टकोनी स्तंभ चौकोनी बैठकीवर उभे आहेत. स्तंभांच्या शीर्षभागी अर्धचंद्राकार कमानी आणि त्यावर छत आहे.
सभामंडपाचे प्रवेशद्वार अर्धमंडपापेक्षा काहीसे उंचावर आहे. या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे. सभामंडपात अष्टकोनी नक्षीदार स्तंभांच्या चार रांगा आहेत. येथील वितानावर वर्तुळाकार नक्षी असून छताला पितळी घंटा टांगल्या आहेत. सभामंडपातील मधल्या स्तंभांच्या मधील जमीन काही इंच खोलगट आहे. हे कोकणी स्थापत्यशैलीचे वैशिष्ट्य मानले जाते. येथील उजव्या बाजूच्या कोनाड्यात हनुमान तर डाव्या बाजूच्या कोनाड्यात गणपतीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराला स्टेनलेस स्टीलच्या जाळीदार झडपा आहेत. आत वज्रपीठावर हिंगुळजा देवीची चतुर्भुज मूर्ती आहे. देवीच्या मागील दोन हातांत त्रिशूळ आणि चक्र आहे. मूर्तीच्या पाठीमागील शिळेवर चंद्र आणि सूर्याच्या प्रतिमा आहेत.
मंदिराच्या छतावरील चारही कोनांवर चौकोनी स्तंभ असून त्यावर विविध देवतांची शिल्पे आणि लघू शिखरे आहेत. सभामंडपाच्या छतावर तीन घुमटाकार शिखरे आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर चौकोनी निमुळते शिखर आणि त्याच्या चारही बाजूंना प्रत्येकी तीन अंगशिखरे आहेत. शिखराच्या शीर्षभागी आमलक आणि कळस आहे. मुख्य मंदिराच्या बाजूला अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर नक्षीदार गोलाकार स्तंभ आणि अर्धचंद्राकार कमान आहे. सभामंडपात भाविकांसाठी कक्षासने आहेत. गर्भगृहातील वज्रपीठावर अन्नपूर्णा देवीची षोडशभुजा (सोळा हातांची) मूर्ती आहे. देवीच्या हातात विविध शस्त्रे आणि आयुधे आहेत. मूर्तीवर वस्त्रे, अलंकार आणि मुकुट कोरलेला आहे. या मंदिराचे छत उतरत्या रचनेचे आहे.
हिंगुळजा देवी मंदिराजवळ आशापुरा मातेचे मंदिर आहे. या मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर यज्ञकुंड आहे. सभामंडपाच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांची नक्षी आहे. गर्भगृहात आशापुरा देवीची चतुर्भुज मूर्ती विराजमान आहे. देवीच्या हातात त्रिशूळ आणि भाला ही आयुधे असून डोक्यावर पद्मफुलाच्या नक्षीचा मुकुट आहे. मंदिराचे छत चारही बाजूंना उतरते आहे. आशापुरा मंदिराच्या मागील पायरीमार्ग डोंगरातील पाषाणात खोदलेल्या पाण्याच्या टाक्यापर्यंत जातो. येथील जलसाठा अक्षय असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराच्या बाजूला डोंगरात बौद्ध लेणी आणि एक प्राचीन स्तूप आहे. लेण्यांजवळील एका गुहेत चंडिका देवीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आणि समोर शिवपिंड आहे.
येथे शारदीय नवरात्रोत्सव हा मुख्य वार्षिक उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. सलग दहा दिवस मंदिरात भजन, कीर्तन, संगीत, जागरण आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. यावेळी परिसरातील हजारो भाविक दर्शनासाठी आणि नवस फेडण्यासाठी येथे येतात. अक्षय तृतीया हा दिवस येथे अन्नपूर्णा देवीचा जन्मदिवस म्हणून साजरा होतो. याशिवाय चैत्र पाडवा, हनुमान जयंती, दसरा, दिवाळी आणि कोजागिरी पौर्णिमेला मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंगळवार, शुक्रवार, पौर्णिमा, अमावस्या आणि अष्टमी या दिवशी देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठी असते. दररोज सकाळी सात वाजल्यापासून सायंकाळी सात वाजेपर्यंत भाविकांना येथे देवींचे दर्शन घेता येते.
