रायगड जिल्ह्यातील पेण तालुक्यात, मुंबई-गोवा महामार्गालगत, गडब गावाच्या हद्दीमध्ये एका टेकडीवर आई काळंबादेवीचे मंदिर वसलेले आहे. या मंदिराचा इतिहास स्थानिक परंपरेत अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेला असून ही देवी गडब गावाची ग्रामदेवता आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, कल्याणचा खजिना घेऊन जाताना छत्रपती शिवाजी महाराजांचे मावळे या मंदिरात काही काळ थांबले होते. चैत्री पौर्णिमेला भरणारी मोठी जत्रा आणि त्यातील उंच देवकाठी स्पर्धा हे या मंदिराचे मुख्य सांस्कृतिक वैशिष्ट्य मानले जाते.
या मंदिराविषयीची पौराणिक आख्यायिका काळ (काळंब) नावाच्या राक्षसाशी निगडित आहे. प्राचीन काळी या राक्षसाने परिसरात मोठा धुमाकूळ घातला होता. त्याचा बंदोबस्त करण्यासाठी ऋषीमुनींनी आदिशक्तीची कठोर आराधना केली. त्यांच्या तपश्चर्येनंतर आदिशक्ती प्रकट झाली आणि तिने काळ राक्षसाचा वध करून ग्रामस्थांना संकटातून मुक्त केले. राक्षसाचा वध केल्यानंतर देवी ज्या टेकडीवर विसावा घेण्यासाठी थांबली, त्या जागेला ‘देवीचा माळ’ म्हणून ओळखले जाते.
या विजयामुळेच देवीला काळंबादेवी असे नाव पडले. कालांतराने गावातील पाटील कुटुंबातील एकाला देवीची एक स्वयंभू शिळा सापडली आणि त्यांनी त्याच ठिकाणी देवीची प्राणप्रतिष्ठा केली. आजही येथील पाटील कुटुंबियांमध्ये देवीवर असलेल्या श्रद्धेपोटी हिरवे किंवा काळे कपडे वापरले जात नाहीत. देवीच्या पूजनाचा आणि देवकाठी उभारण्याच्या पूजेचा मानही याच कुटुंबाकडे असतो.
काळंबादेवीचे हे मंदिर ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. कल्याणचा खजिना लुटून आणताना छत्रपती शिवाजी महाराजांचे मावळे काही काळ या मंदिरात विसाव्यासाठी थांबल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ दिले जातात. तसेच सन १९४४ मध्ये देशात पसरलेली प्लेगची साथ असो वा अलीकडील काळातील कोरोनाची महासाथ, देवीच्या भक्तीमुळे गडब पंचक्रोशीवर कोणतेही संकट आले नाही, अशी ग्रामस्थांची गाढ श्रद्धा आहे. गावकरी श्रद्धेने सांगतात की देवी आजही गावातून फेरफटका मारताना अनेकांना दिसते. हिरवे पातळ, चोळी, कपाळभर कुंकू, डोक्यावर कांबळी आणि हातात घुंगराची काठी असा देवीचा वेष असतो.
मुंबई-गोवा महामार्गालगत गडब गावाजवळ एका मध्यम उंचीच्या टेकडीवर हे मंदिर स्थित आहे. महामार्गापासून काहीशी चढण पार करून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणातून १८ ते २० पायऱ्या चढून मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. पायरी मार्गाच्या दोन्ही बाजूला सुंदर उद्याने विकसित करण्यात आली असून त्यात अनेक शोभेची व फुलझाडे आहेत. मुखमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. मुखमंडपातील प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपात गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीजवळ देवकाठी स्पर्धांमध्ये जिंकलेले अनेक चषक मांडलेले आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखेवर नक्षीकाम व ललाटबिंबावर गणपतीची मूर्ती आहे. गर्भगृहात मध्यभागी काळंबादेवीची तांदळा रूपातील शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजमान आहे. त्यावर चांदीचा मुखवटा चढविलेला असतो.
मंदिरात नवरात्रोत्सव आणि चैत्र महिन्यातील यात्रा हे दोन प्रमुख उत्सव अत्यंत उत्साहात साजरे होतात. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेला गावातून देवीची पालखी वाजतगाजत मंदिरात आणली जाते आणि घटस्थापना होऊन नवरात्र उत्सवाला प्रारंभ होतो. या नऊ दिवसांत मंदिरात आरत्या, भजने आणि पाचव्या व सातव्या माळेला विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. काळंबादेवीचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे चैत्र शुद्ध चतुर्दशीला भरणारी मोठी यात्रा. या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तावर देवीचा अभिषेक करून तिला नवीन साडी आणि अलंकारांनी सुशोभित केले जाते. दुपारी गावातील मरूदेवी मंदिरापासून देवीची पालखी आणली जाते आणि यात्रेचा मुख्य सोहळा सुरू होतो. या यात्रेदरम्यान भाविक स्वतःच्या किंवा नातेवाईकांच्या वजनाची ‘तुला’ करून आपला नवस फेडतात.
येथील देवकाठी स्पर्धा हे या यात्रेचे विशेष आकर्षण आहे. अनेक बांबू एकमेकांना कापड आणि दोरखंडाच्या साहाय्याने बांधून ५० ते १०० फूट उंच देवकाठ्या तयार केल्या जातात. ही देवकाठी खालच्या बाजूला जाड आणि वरच्या टोकाला निमुळती असते. त्यावर विविध रंगांची कापडे आणि ध्वज लावले जातात. सुमारे ५० ते १०० तरुण ही जड देवकाठी खांद्यावर उचलून ढोल-ताशांच्या गजरात मंदिरात आणतात. मंदिराबाहेर बांबूची एक भक्कम परात उभारलेली असते. त्यावर चढून तरुण मंडळी दोरखंडाच्या साहाय्याने ही देवकाठी उभी करतात. ज्या गावाची देवकाठी सर्वाधिक उंच असते आणि ती परातीवर योग्यरीत्या उभी राहते. त्यांना मानाचे पारितोषिक व सन्मान दिला जातो. या स्पर्धेत जिंकल्यानंतर विजेते ग्रामस्थ चषकासह गावातून मिरवणूक काढतात. या जागृत देवस्थानच्या दर्शनासाठी दर मंगळवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते. इतर दिवशी केवळ सकाळी सात आणि सायंकाळी सात वाजण्याच्या सुमारास आरतीच्या वेळी मंदिर दर्शनासाठी खुले असते.
